مقاومت مىكرد ، با جبر و عنف و گاه با كشتن صاحب مال ، به مطلوب خود مىرسيدند . در نتيجهء اين سياست جابرانه و دور از عواطف انسانى ، همه كوشش مىكردند كه خود را بينوا و فقير جلوه دهند ؛ لباس فاخر نپوشند و اشياء نفيس و گرانبهايى اگر دارند در معرض تماشاى مهمانان نگذارند . بسيارى از مردم ابن الوقت ، براى حفظ خود از شر مغولان ، لباس سربازى بر تن مىكردند ؛ در زمرهء زورگويان و عمال حكومت جابر مغول درمىآمدند . بسيارى از فعاليتهاى مثمر اقتصادى نظير كشاورزى ، نجارى ، آهنگرى ، كفاشى و غيره روى به كساد نهاد . بازرگانى در عهد مغول : از ديرباز ، مغولان به اهميت بازرگانى براى بر طرف كردن نيازمنديهايشان و براى فروش فرآورده‌هاى عشيره‌اى خود و از جمله پوستى كه از راه شكار بدست مىآوردند ، پىبرده بودند . چنگيز خان براى بازرگانان شرايط بسيار مناسبى تعيين كرد و به آنان امنيت كامل براى كارشان داد ؛ و منگو حتى به منظور جلوگيرى از تصادم ميان بازرگانان و مراقبان بازار ، دستور داد جواز پيشه به نام بازرگانان صادر گردد . جنگ با خوارزمشاه نيز ظاهرا در نتيجهء كوششهايى كه چنگيز براى برقرارى روابط بازرگانى به عمل مىآورد ، و در اثر سوءسياست سلطان محمد خوارزمشاه درگرفت . چون محصولات كشاورزى مغولستان نمىتوانست نيازمندى مردم آن سامان را بر طرف كند ، ورود مواد غذايى به آن سرزمين اهميت بسيار يافت . سياست حمايت از بازرگانان در دوران سلطنت ايلخانان نيز ادامه يافت . « ادريش فن‌پرته‌نو » تبريز را از نظر مقدار جنس ، غنىترين شهر دنياى آن روز مىنامد . ميان ايران و بسيارى از ممالك ديگر روابط بازرگانى موجود بود » « 1 » ولى اين روابط گاه در اثر جنگها و سوءسياست زمامداران رو به سستى مىنهاد . وضع جاده‌ها خوب نبود و بطور كلى مغولان در بهبود راهها و ايجاد خطوط ارتباطى جديد ، قدم مؤثرى برنداشتند . « تصور نمىرود كه غازان ، صرفنظر از برقرارى امنيت در جاده‌ها ، براى گسترش و رونق بازرگانى ، كوشش فراوان كرده باشد . او رباخوارى را ممنوع و در تعيين قيمت‌ها دخالت كرد . غازان از اجحاف دسته‌هاى چپاولگر و اطرافيان شاهزادگان كه در بازار براى خود عوارضى وضع مىكردند ، جلوگيرى كرد . » حمد اللّه مستوفى مىنويسد كه كازرون در فارس و ترشيز در قهستان و مرو در ماوراء النهر مراكز بازرگانى شرق بوده‌اند . ماهروبان در فارس ، پارچه‌هاى كتانى صادر مىكرد ، و كوتم در كنار بحر خزر ، مركز معاملهء گوسفند بود . در كرخ ، شمال بغداد ، معاملهء كاغذ ، لباس و ابريشم رواج داشت . مواد غذايى ايران تا چين و هندوستان مىرسيد ؛ مخصوصا بازار صيفى و گوجهء خشك خوارزم رواجى تمام داشت . ميوهء اصفهان به آسياى صغير فرستاده مىشد . از تركستان مشك ، پوست سنجاب و سمور و غيره وارد مىشد . دادوستد با مغرب ، داراى اهميت خاص بود ، اما فرمانروايان مغول براى توسعهء آن كوششى نكردند . مراكز مهم ايتاليا ، بخصوص بنادر ژن و ونيز ، در اين دادوستد ، واسطه بودند . » « 2 » گزارش ماركوپولو در پيرامون وضع تجارت و بازرگانى : بطور كلى ، پس از

--> ( 1 ) . برتولد اشپولر ، تاريخ مغول در ايران . ترجمهء محمود مير آفتاب ، ص 432 - 429 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 434 - 433 ( به اختصار ) .