رود راست كردند هرچند تمام‌تر . . . امير بار داد چون از بار فارغ شدند امير فرمود تا تاش را به جامه‌خانه بردند و خلعت بپوشانيدند و پيش آوردند امير گفت مبارك باد بر ما و بر تو اين خلعت سپاهسالارى عراق . . . تو ما را به رى خدمت كردى و سالار ما بوده‌اى ، چندانكه تو در خدمت زيادت مىكنى ما نيز زيادت نيكويى و محل و جاه مىفرمائيم . . . تاش زمين بوسه داد و بازگشت سوى خانه و اعيان درگاه نزديك او رفتند و حق وى نيكو گزاردند . « 1 » در قرون وسطا مردم مسلح بودند : در دورهء قرون وسطا تقريبا همهء طبقات كمابيش مسلح بودند . بارتولد مىنويسد : صرف‌نظر از محافظان شاهى و مدافعان دين كه واجد سازمان بودند ، در آن زمان رسمى رايج بود كه همه اسلحه داشتند ، و اين خود از لحاظ دولت ، به نارضايى مردم جنبهء خطرناكى مىداد . و بويژه در مراكز بزرگ پرجمعيت شهرها ، ساكنان بزرگترين شهر بازرگانى يعنى سمرقند ، عناصرى عاصى و ناآرام شمرده مىشدند . و اين شهرت خود را تا دوران جديد نيز حفظ كردند . احتمالا طبقهء روشنفكر و باسوادى كه در خدمت دولتى شغلى پيدا مىكردند ، خطرشان كمتر بود . ولى به‌هرحال براى دولت نامطبوع و مزاحم بودند . . . « 2 » وضع سپاهيان در عصر سامانيان و غزنويان ريچاردن فراى مىنويسد : تعداد غلامان در دربار سامانيان به چندين هزار مىرسيد . اما تعداد غلامان سرباز كه در خدمت سپاه بودند ، بسى بيشتر از اين بود . اطلاعات ما در باب سپاه سامانيان بسيار اندك است . اما در باب سپاه جانشينان آنان يعنى غزنويان ، اطلاعات بيشترى داريم . بوسورث « 3 » مداركى در باب سپاه غزنويان جمع‌آورى كرده كه مبناى مقايسه‌يى براى سپاه سامانيان به‌دست مىدهد . جالبترين خصيصهء سپاه محمود غزنوى ، كثرت ملل و نژادهاى گوناگون بود كه در آن وجود داشت . هنديان ، افغانهاى كوهنورد ، ايرانيان و حتى اعراب از جمله عناصرى بودند كه در كنار تركان در خدمت سپاه محمود بودند . اين تعداد بنيچه را نويسندگان متأخر ستوده‌اند كه سلطان به اين وسيله مىتوانست گروهى ديگر را به مخالفت با گروهى ديگر برانگيزد و بدينوسيله از توطئه و دسته‌بندى جلوگيرى به‌عمل آورد . مسلما تنوع عناصر تشكيل‌دهندهء سپاه سامانيان كمتر بود . اما اشاراتى هست كه گاهى دودستگيهايى ميان گروهها ايجاد مىشد . هريك مىكوشيد منافع خود را به زيان گروه ديگر تأمين كند . . . به‌طور كلى طبقهء حاكم را تركان ، ايرانيان و كارداران حكومت كه صاحب‌نفوذ بودند ، تشكيل مىدادند . و در مقابل آنها توده‌هاى مردم بودند كه قدرتشان مبتنى بر سلاحهايى بود كه در دست داشتند و پيشوايان دينى آنها را رهبرى مىكردند . به نظر ريچاردن فراى ، ايجاد صنف نظامى حرفه‌يى از گاردهاى ترك در دورهء سامانيان ، بيشتر به اين سبب بوده كه امراى سامانى مايل بودند در برابر تودهء مردم حريفى بتراشند نه آن‌چنان‌كه غالبا اظهارنظر شده ، بخواهند طبقهء دهگانان را

--> ( 1 ) . بيهقى ، ص 347 . ( 2 ) . تركستان‌نامه ، پيشين ، ج 1 ، ص 512 . ( 3 ) . Bosworth