بلكه احتياجات درجهء دوم مردم ، يعنى وسايل تفريح و تفنن و امكان رشد معنوى نيز در دسترس عموم قرار گيرد . در غير اين صورت ، دولت تبديل به دستگاه تعدى يك طبقه بر طبقهء ديگر خواهد بود و با وسايل و امكاناتى كه در اختيار دارد « اين تعدى را قانونى و مستحكم مىكند . » « در جامعه‌هاى صنعتى كنونى ، مرزهاى طبقه‌اى مانند حدود طبقه‌اى جوامع كشاورزى گذشته ، قاطع و مشخص نيست . از اين‌رو برخى از محققان ، بخطا چنين پنداشته‌اند كه جامعهء صنعتى مثلا ايالات متحد امريكا از رده‌بندى طبقه‌اى آزاد است . ولى واقع اين است كه اين جامعه‌ها نيز مانند جامعه‌هاى پيشين ساختمانى طبقه‌اى دارند . فقط مردم آنها بر اثر عواملى مانند توليد فراوان كالاهاى مصرفى و بهبود مختصر زندگى طبقهء پايين و تبليغات دامنه‌دار حكومتها ، از وضع طبقاتى خود غافل شده‌اند . . . بنا بر يك زمينه‌يابى كه در اين‌باره صورت گرفته است ، 4 / 70 درصد مردم ايالات متحدهء امريكا خود را جزو طبقهء متوسط مىدانند در صورتى كه حداقل پنجاه درصد مردم آن كشور درآمد ساليانه‌اى كمتر از هزار دلار دارند و به سختى معيشت مىكنند . . . اكثر جوانان امريكايى بندرت مىتوانند پا از گليم پدران خود فراتر بكشند و حتى به حرفه‌اى جز حرفهء آنان بپردازند . . . . محققى از بررسى مناسبات پسران و دختران دبيرستانى يك گروه امريكايى كوچك ، دريافت كه آنان در معاشرت با يكديگر پايبند تمايزات طبقه‌اى هستند ، به اين معنى كه 65 درصد آنان صرفا با اعضاى طبقهء خود معاشرت مىكنند ، و 35 درصد با اعضاى طبقهء نزديك به طبقهء خود محشور مىشوند ، و هيچگونه ميعادگذارى يا معاشرتى بين پسران و دخترانى كه به دو طبقهء پايين و بالاى جامعه تعلق دارند ، صورت نمىگيرند . . . اعضاى طبقهء بالا و متوسط جامعه ، در سايهء قدرت مالى فراوان خود ، بيش از اعضاى طبقهء ديگر امكان زنده ماندن دارند . . . زمينه‌يابى دقيقى كه وودبرى « 1 » دربارهء مرگ نوزادان ايالات متحد صورت داده است ، نشان مىدهد كه در هفت شهر از شهرهاى ايالات متحد ، شمارهء مرگ نوزادان در سال اول عمر با درآمد خانوادهء آنان نسبت معكوس دارد ، و خانواده‌هايى كه درآمد آنان در سال از 450 دلار تجاوز نمىكند سه بار بيشتر از خانواده‌هايى كه درآمد ساليانهء آنها به 1250 دلار مىرسد ، نوزادان خود را از دست مىدهند . » « 2 » قبل از آنكه وضع اجتماعى ايران را از لحاظ طبقاتى در دوران بعد از اسلام مورد مطالعه قرار دهيم بطور اجمال وضع طبقات مختلف را در اروپا مورد بررسى قرار مىدهيم تا خوانندگان بهتر به وجوه اشتراك و موارد افتراق بين دو جامعهء شرق و غرب آشنا شوند . مختصات اجتماعى قرون وسطى ( در غرب ) دانشمند آلمانى ، اريش فروم ، ضمن بحث در پيرامون مختصات اجتماعى جامعهء اروپايى در قرون وسطى چنين مىنويسد : دوران قرون وسطى يكباره در منطقه‌اى پايان نمىيابد و اجتماع جديد ، يعنى عصر سرمايه‌دارى يا بورژوازى ، ناگهان در نقطه‌اى ديگر به وجود نمىآيد . همهء نيروهاى اقتصادى

--> ( 1 ) . Woodbury ( 2 ) . زمينهء جامعه‌شناسى ، ص 160 به بعد ( به اختصار ) .