گردان . » « 104 » فعاليتهاى عملى على ( ع ) على به فعاليتهاى عملى يعنى كارهاى كشاورزى ، حفر قنوات ، درختكارى و آباد كردن زمينهاى باير علاقهء فراوان داشت و عوايد و املاكى كه از اين راهها به دست مىآورد وقف فقرا مىنمود . در اواخر عمر ، عوايد سالانهء اوقاف آن حضرت به 24 هزار دينار مىرسيد . » « 105 » عده‌اى براى حضرت امير آثارى از نظم و نثر ذكر كرده‌اند ولى بسيارى از صاحب - نظران در انتساب همهء آنها به آن حضرت به دلايلى ترديد كرده‌اند : نهج البلاغه را هم به ايشان نسبت داده‌اند كه شامل خطابه و دعا و حكمت و اندرز است . بسيارى از منتقدين ، چه در عصر قديم و چه در زمان اخير ، در صحت آن شك برده‌اند ، از جملهء آنها صفدى و هوار را ذكر مىكنيم . چيزى كه موجب شك شده اين است كه در بعضى از سخنها سجع و صنعت لفظى آمده در حالى كه در آن زمان چنين قيد و تكلفى نبوده است ؛ مانند اين جمله : « اكرم عشيرتك فانهم جناحك الذى به تطير و اصلك الذى اليه تصير » همچنين بعضى تعبيرات فلسفى يونانى در نهج البلاغه وجود دارد كه در آن عصر هنوز در بين اعراب راه نيافته بود . علاوه بر اين ، وضع علم نحو به ايشان منسوب است . تمام اينها كار مورخ را دشوار مىكند و به سختى مىتوان مقام علمى على ( ع ) را وصف نمود . « 106 » ضمنا شيعيان براى مبارزه با دشمنان و به كرسى نشاندن مقاصد خود ، گاه در مقام و منزلت على ، غلو مىكردند و حقيقت را فداى تعصب و ارادت جاهلانهء خود مىنمودند . خلافت امام حسن ( ع ) بعد از كشته شدن حضرت امير ، مردم شام كه از ديرباز با معاويه بيعت كرده بودند ، خلافت او را تأييد كردند . اهل كوفه هم پس از قتل على ( ع ) با پسر ارشد او امام حسن بيعت كردند و او را به پيروى از تصميم پدرش يعنى جنگ با معاويه و گرفتن شام تحريص نمودند . امام با لشكريانى كه پدرش قبل از مرگ براى دفع معاويه گرد آورده بود از كوفه حركت كرد ، ليكن در ضمن حركت بين سپاهيان او اختلاف افتاد . امام براى جلوگيرى از خونريزى بر خلاف سنت پدر با معاويه از در آشتى درآمد و مخالفت برادر مبارز خود ، امام حسين را به چيزى نگرفت . به‌طورى كه ابو حنيفهء دينورى نوشته است : شرايط پيشنهادى امام حسن بدين قرار بود : 1 معاويه از كينه‌كشى از اهل عراق و شيعيان درگذرد و خراج اهواز را به امام حسن تسليم كند و مبلغ دو هزار درهم سال به سال به آن حضرت برساند و در عطايا و صلات ، بنى هاشم را بر اهل بيت خود ترجيح دهد . مىگويند معاويه از امام خواست كه برادر خود را نيز به بيعت او فراخواند و او چنين كرد ولى امام حسين نپذيرفت و مرگ را بر بيعت با معاويه ترجيح داد . پس از پايان بيعت جمعى از دوستان حضرت زبان به توبيخ او گشودند از جمله حجر بن عدى گفت : « اى پسر رسول خدا ، كاش من پيش از اين مى -

--> ( 104 ) . به نقل از : كلهر ، مخزن الانشاء ، ص 7 ، به بعد . ( 105 ) . نهج البلاغه ، جزء 3 ، كتاب 24 . ( 106 ) . پرتو اسلام ، پيشين ، ج 1 ، ص 189 به بعد .