مرتضى راوندى
583
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
سلطنت مظفر الدين شاه با قتل ناصر الدين شاه ، سد بزرگى كه در راه رشد آزادى و دموكراسى وجود داشت از بين رفت . مظفر الدين شاه كه مردى سليم النفس و عليل المزاج بود با اينكه از تعليم و تربيت صحيح برخوردار نشده و از اوضاع دنيا به كلى بى خبر بود ، بيش از پدر خود به آرزوها و افكار عمومى توجه مىكرد و به همين علت ، وقتى ديد كه اكثريت مردم با صدارت امين السلطان موافق نيستند ، پس از 7 ماه او را از صدارت معزول ، و امين الدوله را كه مردى اصلاحطلب و فرهنگدوست بود ، به وزارت برگزيد . امين الدوله در دوران صدارت خود كوشيد تا در اجراى طرحهاى اصلاحى امير كبير سپهسالار براى بهبود اوضاع اجتماعى ايران قدمهايى بردارد . در دورهء او بر تعداد مدارس و مكاتب افزوده شد و انجمنهايى براى بسط فرهنگ و بيدارى مردم تشكيل گرديد . امين الدوله براى اصلاح وضع مالى كشور كوشيد دست درباريان و مفتخواران و اطرافيان شاه را از ماليهء مملكت كوتاه كند و از دزدى و سوء استفادهء مأمورين مالى جلوگيرى نمايد . وى براى سروسامان دادن به وضع دارايى كشور تصميم گرفت از كارشناسان خارجى استفاده نمايد و به كمك آنان وضع گمرك ، ضرابخانه و تسليحات ايران را اصلاح نمايد . ولى چنان كه مىدانيم از ميان كارشناسان بلژيكى ، « نوز » در راه مصالح و منافع ايران اقدامى نكرد و بيشتر آلت دست سياستهاى خارجى بود ، ولى ديگر كارشناسان بلژيكى در راه اصلاح گمرك و پستخانهء ايران قدمهايى برداشتند . مبارزهء امين الدوله با دزدى و فساد و تلاش او براى تنظيم دخلوخرج مملكتى و تنظيم بودجه ، مفتخواران را عليه او برانگيخت ، و سرانجام مظفر الدين شاه كه مردى ضعيف النفس و ناتوان بود ، اين مرد صديق را بر كنار كرد و امين - السلطان را بار ديگر از قم به تهران فراخواند و به صدارت برگزيد . دورهء دوم صدارت امين السلطان از 1316 تا 1321 ه . ق . به طول انجاميد . او كه هدفى جز راضى كردن اطرافيان شاه و طول مدت زمامدارى در سر نداشت ، بجاى آنكه اقدامات اصلاحى امين الدوله را دنبال كند ، به استقراض از خارجيان پرداخت و دو بار از روسها ( يكى در سال 1318 و ديگرى در سال 1320 ه . ق . ) به عنوان قرض مبلغى پول گرفت و عوايد گمرك شمال ايران را در اختيار آنان گذاشت ، تا از اين راه قروض ايران مستهلك شود . در نتيجه مستشاران خارجى كه دولت ايران را ضعيف و مزدور خارجى مىديدند خود مستقيما زير نفوذ سياسى روسها قرار گرفتند و مصالح و منافع ايران را از ياد بردند . اين پولها كه با خفت و خوارى تحصيل مىشد در راه منافع مردم مصرف نمىگرديد بلكه امين السلطان از اين راه درباريان و حاميان خود را سير مىكرد و شاه را به فرنگستان مىفرستاد . غير از دو فقره قرضى كه از روسها گرفت ، امين السلطان با گرو گذاشتن شيلات ، پستخانه و تلگرافخانه و گمركات فارس از انگليسيها نيز مقدارى قرض گرفت . و به اين ترتيب تسلط و مداخلهء روسها و انگليسيها در ايران رو به فزونى نهاد و وضع مالى و اقتصادى ايران بيش از پيش رو به تباهى رفت . در نتيجهء فشار مردم و روحانيان ، مظفر الدين شاه در جمادى آخر 1321 اتابك