تشويق مىكند كه بار ديگر همراه او براى كشف حقيقت به ممالك اسلامى سفر كند ولى او مىگويد « يك بار رفتم نشد ، بار ديگر نمىروم ، چرا كه من جرب المجرب حلت به الندامه » « 96 » به نظر شادروان عباس اقبال : از دورهء قاجاريه توجّه به تمدن جديد و معارف اروپايى آغاز گرديد . و اين امر نتيجهء سه پيش آمد عمده بوده است : 1 . توجه مخصوص عباس ميرزا وليعهد فتحعليشاه و وزير باتدبير او ميرزا - بزرگ قائم‌مقام اول در جلب مستشاران خارجى و فرستادن محصل و كارگر به خارجه و تأسيس چاپخانه و بعضى كارخانجات جديد در آذربايجان و ترجمهء كتب خارجى به فارسى . 2 . آمدن هيأتهاى نظامى فرانسوى و انگليسى به ايران و اصلاحاتى كه ايشان در نظام لشكرى ايران و ساختن اسلحه و استحكامات دربرداشتن نقشجات و ترجمهء كتب كردند . 3 . اقدامات يك عده از وزراى محمد شاه و ناصر الدين شاه در جلب مستشاران خارجى و ترجمهء كتب و فرستادن محصل به خارجه . غير از اين سه پيش‌آمد ، يك عده از تجار و مبلغين اروپايى و ارمنى نيز كه به ايران مىآمدند و يك عده از ايرانيانى كه به اروپا و هندوستان رفته و با معارف جديد آشنا شده بودند ، بوسيلهء ترجمهء بعضى از كتب و نوشتن رسالات و حشر و نشر با مردم ، باعث انتشار مقدارى از معلومات اروپايى در ايران و آشنا كردن ايرانيان به بعضى از حرف و صنايع فرنگى گرديدند . « 97 » يك سال پس از استقرار وليعهد ( عباس ميرزا ) در آذربايجان روسها گرجستان ، و در سال 1218 ه . ق . تمام ماوراء قفقاز را تا حدود ارس به تصرف خود درآوردند . فتحعليشاه به عباس ميرزا مأموريت داد كه مناطق از كف رفته را پس بگيرد ؛ و به اين ترتيب ، چنان كه قبلا گفتيم ، دورهء اول جنگهاى ايران و روس از 1218 تا 1228 به طول انجاميد . در طى اين جنگها وليعهد و ميرزا بزرگ به نقص فنى ارتش ايران و علل شكست سربازان پى بردند و تصميم گرفتند با اعزام محصل به اروپا ، ارتش ايران را به وسايل و فنون جديد ، مجهز سازند . پنج نفرى كه در سال 1230 براى فراگرفتن رشته‌هاى مختلف به اروپا رفته بودند در سال 1235 به ايران برگشتند و باصفا و صميميت به كمك ايرانيان و اروپاييانى كه در تبريز بودند ، دست به يك رشته اصلاحات مقدماتى زدند ؛ از آن جمله است : اصلاح سازمان ارتش ، تغيير لباس سربازان ، رعايت انضباط ، ساختن قلاع و استحكامات به سبك اروپايى ، ساختن اسلحه ، باروت و فشنگ ، تأسيس كارخانهء ماهوت‌بافى براى تأمين لباس سربازان ، ايجاد مطبعه و ترجمهء كتب سودمند ، فرستادن محصل و كارگر به اروپا و جلب كارشناسان و خبرگان خارجى .

--> ( 96 ) . مجلهء يادگار ، سال دوم ، شمارهء 2 ، ص 8 به بعد و 28 به بعد . ( 97 ) . عباس اقبال ، كليات تاريخ تمدن جديد ، قسمت دوم ، ص 9 به بعد .