به ايران برگشته بودند ، نيز در توسعهء دامنهء اين نهضت كوشيدند و بعضى از ارامنه و تجار و مبلغين خارجى مقيم آذربايجان هم در اين راه به ايشان كمكى شايان كردند . در عهد ولايت‌عهد عباس ميرزا و وزارت قائم‌مقام اول و قائم‌مقام ثانى از جمله كارهاى مفيدى كه انجام يافت ترجمهء يك عدهء بالنسبه زياد كتب از زبانهاى خارجى به فارسى بود . اگرچه به علت احتياجى كه سپاه آذربايجان و دستگاه لشكرى و تدافعى وليعهد به كتب فنى و نظامى داشتند در اين ترجمه‌ها ، غلبهء كلى با كتابهاى نظامى و علمى است ، ليكن براى آنكه اولياى امور آن‌وقت از اوضاع دنيا نيز بى خبر نمانند ، يك عده هم كتابهاى تاريخى و جغرافيايى و سفرنامه به فارسى ترجمه يا تأليف شده و مترجمين به اين وسيله ، شمه‌اى از احوال ممالك آن‌وقت دنيا و طرز حكومت و اوضاع جغرافيايى كشورهاى اروپا و امريكا را به اطلاع اولياى امور ايران و مردم آن رسانده‌اند ؛ از اين قبيل است آنچه عبد اللطيف شوشترى در تحفة العالم به تاريخ 1216 قمرى ، آقا احمد كرمانشاهى . . . در كتاب مرآت الاحوال جهان‌نما كه در 1224 تأليف يافته ، و ميرزا محمد صالح شيرازى در سفرنامهء فرنگستان ( از 1230 تا 1235 هجرى قمرى ) در باب ممالك جديدهء دنيا و احوال سلاطين و مردم آن اقاليم آورده‌اند . . . يكى از اين گونه كتابها نسخه‌اى است به نام كتاب چين كه آن را در سال 1262 در تبريز به دستور بهمن ميرزا ، پسر عباس ميرزا ، كه والى آذربايجان بود از انگليسى به فارسى ترجمه كرده‌اند . خلاصهء اين كتاب آنكه چون مأمورين چينى با تجار انگليسى به خوبى معامله نمى - كردند . . . دولت انگليس تصميم گرفت هيأتى به رياست ويليام پيت امهرست « 95 » با قريب 75 نفر روانهء چين نمايد . اين هيأت در شعبان 1230 قدم به خاك چين نهادند و در محرم 1232 بدون اينكه به ملاقات خاقان نايل آيند و بدون حصول نتيجه به هند برگشتند ، و علت عدم توفيق آنان در اين مأموريت ، به ظاهر آن بود كه امهرست نخواست كه به رسم مردم چين در رسيدن به خدمت خاقان مراسم سجدهء حضور به عمل آورد ( اين رسم كه به چينى آن را « كوتو » مىگويند آن بود كه هركس كه به حضور خاقان مىرفت بايستى سه‌بار روى زمين زانو بگذارد و 9 بار سجده كند ) . چون اهل چين در غير اين صورت رسيدن به حضور خاقان را توهين نسبت به او مىدانستند اين استنكاف سفير انگليس را بهانه كرده او را از همان راه كه آمده بود از پشت دروازه‌هاى پكينگ برگردانيدند . البته اين كتاب چاپ نشد و به دست عامهء مردم نرسيد ولى خواص دربارى و اصلاح - طلبان آن دوره با مطالعهء اين قبيل كتابها به اختلاف فاحشى كه بين سنن و عادات ملل شرق با روش زندگى اروپاييان وجود داشت پى مىبردند و سعى مىكردند جامعهء ايرانى را حتى المقدور با تمدن و فرهنگ جديد آشنا سازند . يكى از سفرنامه‌هايى كه در عهد محمد شاه قاجار به رشتهء تحرير درآمد چهارفصل نام دارد كه نويسندهء آن عبد الفتاح گرمرودى است . اين شخص جزو هيأتى كه عنوان سفارت فوق العاده

--> ( 95 ) . Amhearst