حكومت كنيد و مثلا به اصلاحاتى كه در ايران به كلى مجهول و نوظهور است ، دست بيازيد . . . ولى مىگويم ، كوچكترين قدمى كه عقل ساده حكم مىكند برداريد ؛ و لا اقل براى رستگارى خود و جلوگيرى از مخاطرات ، كمترين اقدام را از قوه به فعل بياوريد . وزير به من قول داد تمام مطالبى را كه با او در ميان گذاشته بودم همان‌شب به شاه خواهد نوشت و خواهد گفت . . . ولى من يقين دارم كه ابدا چيزى به شاه ننوشته است و اگر هم نوشته باشد به كلى بيفايده و بيحاصل است . شاه از هركس بهتر مىداند كه با چه اشخاصى كار مىكند ، و زيردستانش از چه قماش مردمى هستند . . . معهذا ابدا به فكر نيست كه رفتار و كردار خود را تغيير بدهد . » « 62 » مداخلهء سياستهاى خارجى در عزل و نصب رجال از دورهء ناصر الدين شاه به بعد ، مداخله و فشار سياستهاى استعمارى روسيه و انگلستان در ايران فزونى گرفت ، تا جايى كه غالبا نمايندگان سياسى آن كشورها علنا با شاه و صدراعظم براى تعويض و تغيير وزرا و رجال وارد مذاكره مىشدند و شاه به اين ننگ و رسوايى تن مىداد ؛ گاه به تقاضاى نامشروع آنان گردن مىنهاد و مثلا يحيى خان مشير الدوله ، براى به دست آوردن مقام وزارت خارجه ، به روسها توسل جست و بطورىكه عباس ميرزا ملك‌آرا نوشته است ، وى در دورهء خانه‌نشينى ، علىرغم تمايل امين السلطان و وزيرمختار انگليس ، به وزيرمختار روس توسل جست و او شاه را تحت فشار قرار داد ؛ در نتيجه « به هزار التماس و مرارت ، شاه و امين السلطان او را راضى كردند كه دو وزارت عدليه و وزارت تجارت هردو را معا . . . » « 63 » به عهده بگيرد . از اين نمونه مىتوان به نفوذ سياستهاى خارجى در عهد ناصر الدين - شاه پى برد . استمداد از آلمان ناصر الدين شاه ، پس از آنكه به سوء نيت همسايگان شمالى و جنوبى پى برد ، بر آن شد كه از دولت آلمان براى كشيدن راه‌آهن ، خريد كشتى ، استخراج معادن ، و تأسيس كارخانه‌هاى مختلف استمداد جويد ؛ و براى اين كار نخست صنيع الدوله و بعدها عده‌اى از رجال رهسپار آلمان شدند . دولت ايران پيشنهاد كرده بود كه سفيرى بصير با اختيارات كافى به ايران بيايد « اگر بايد در ايران خطى از خطوط شوارع آهنى ساخته شود ، به صوابديد آن سفير قبول خواهيم نمود كه ، توسط كمپانيهاى آلمان ، اسباب آن كار را فراهم نموده اقدام به آن نماييم ؛ و همچنين در معادن ايران ، كه از روى يقين خيلى قابل منفعت و نتيجه است ، اقدامات شايسته به عمل آيد و براى استخراج آنها معلمين و مهندسين از دولت آلمان به جهت اين كار انتخاب گردد ؛ همچنين در تمام امور مفيده ، اعم از علوم و صنايع ، وزارت و تجارت و نظام و غيره كه مايهء ترقى و تربيت و تمول است ، با همراهى دولت آلمان ، حاضريم كه به اقرب وسيله اقدام و ابتدا كنيم . . . چون دولت آلمان را دولت بيغرض مىدانيم ، ميل داريم . . . ايران براى ترقيات آيندهء خود ، او را در ميان كليهء دول انتخاب كرده باشد . و جهت ديگر اين است كه دول همجوار ما هيچوقت در مقام ترقى و بزرگى دولت ايران ، به آن درجه كه مقصود ماست ، نخواهند بود و چشم اميد به

--> ( 62 ) . همان . ( 63 ) . عباس اقبال ، « رجال دورهء ناصرى » ، مجلهء يادگار ، سال سوم ، شمارهء 1 ، ص 47 به بعد .