بوشهر - هندوستان را تحت نظارت خويش درآوردند . هلنديها در خارك تجارتخانه‌اى تأسيس كردند و به صيد مرواريد پرداختند . ولى چند سالى نگذشت كه راهزنى دريايى به نام « ميرمهنا » جزيرهء خارك را تصرف كرد ( سال 1776 م . / 1190 ه . ) . « 434 » كريم خان زند تنها شهريارى است كه به جاى انباشتن شمشهاى طلا و نقره و گردآورى پول ، عوايد و درآمدهاى كشور را در راه مصالح عمومى مصرف كرده است . در نتيجهء فعاليتهاى عمرانى و جريان پول در دست مردم ، وضع اقتصادى خلق بهتر شد و قوهء خريد مردم در دوران حكومت كريم خان بالا رفت . كريم خان با اينكه مردى عامى و بيسواد بود ، عقل و درايتى فراوان داشت . وى نخستين پادشاهى است كه به خطر استعمار پىبرده و رجال آن روز دولت ايران را از دسايس فرنگيان برحذر داشته و گفته است : « كه فرنگيان ، همچنان‌كه هندوستان را به مكر و خدعه و تزوير مسخر كرده‌اند ، مىخواهند ايران را نيز مسخر نمايند و مالك گردند . . . اگر فرنگى بر ايران غالب و مستولى و مالك گردد ، همهء شما را خائن مىشمارد و مىكشد . . . بدانيد كه فرنگى به عقل و تدبير و زيركى و مآل‌انديشى و فرزانگى همهء هندوستان را به چنگ آورد نه به زور و مردانگى . . . » « 435 » به طور كلى در نيمهء دوم قرن هيجدهم ، دول پيشرفتهء اروپايى حملهء استعمارى خود را به شرق آغاز كردند . « سيرو سيمون » در نامهء مورخ فوريهء 1753 خود ، ضمن اظهار نگرانى فراوان از روابط محكم تجارى روسها با ايران ، به اولياى كمپانى هند فرانسه مىنويسد : امروز روسيه به تنهايى تجارت خارجى ايران را در دست گرفته است و سود سرشارى خواهد برد ؛ چه از موقعى كه جواهرات و خزاين نادر در اين كشور انباشته شده طلا به قدرى فراوان است كه ارزش خود را از دست داده و بسيار بمورد است كه در اين تجارت پرسود رقيب آنها شويم تا ثروت هنگفتى كه آنها از اين راه كسب مىكنند ، موجب افزايش قدرت آنها نشود . « 436 » جالب توجه است كه كريم خان در آن دوره به معاملات تهاترى توجه كرده و كمپانى انگليسى را مكلف مىكند كه « از امتعهء ايران هرچه ممكن است ابتياع كنند و در عوض امتعهء خود ببرند و پول نقد نگيرند ، چه خروج زر و نقره از مملكت اسباب فقر مىشود . » « 437 » چنان كه ديديم كريم خان ، بر خلاف شاه طهماسب و اكثر سلاطين صفوى و نادر شاه افشار ، به جمع‌آورى شمشهاى طلا و نقره علاقه‌اى نداشت . هنگامى كه مرد ، هفت هزار تومان در خزانهء او بود ، و كليهء عوايد كشور را در راه فعاليتهاى اقتصادى و عمرانى مصرف مىكرد . زندگى شخصى او بسيار ساده بود . « لباسش از كهنگى به پارگى مىرسيد ، چنان كه اغلب اوقات آرنج لباسش وصله داشت . معتقد بود كه خودسازى كار زنان است نه مردان . در سراسر عمر خود ، جواهر به كار نبرد و جيقه نزد . » « 438 » عبد الرزاق بيگ دنبلى كه به چشم خود

--> ( 434 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين ، ص 50 - 649 . ( 435 ) . كريم خان زند ، پيشين ، ص 203 . ( 436 ) . همان ، ص 210 . ( 437 ) . همان ، ص 218 . ( 438 ) . همان ، ص 233 به بعد .