كشف راه دريايى هند « در سال 891 هجرى مطابق با 1486 ميلادى ، يعنى 53 سال بعد از فتح قسطنطنيه به‌دست سلطان محمد عثمانى و پانزده سال پيش از تشكيل سلسلهء صفويه در ايران ، يكى از ملاحان پرتغالى به اسم بارتلمو دودياز « 335 » خود را به دماغهء جنوبى افريقا رساند و از آنجا قدم در اقيانوس هند نهاد ، ولى به رسيدن به سواحل هندوستان و آسيا كه مقصد عمدهء او بود توفيق نيافت . در سال 904 ه . ( 1498 م . ) يعنى دو سال قبل از تشكيل دولت صفوى ، ملاح پرتغالى ديگرى به نام واسكودوگاما انديشه او را به عمل رسانيد يعنى از طريق جنوب افريقا و اقيانوس هند به ساحل غربى هندوستان رسيد و پاى پرتغاليها را به آبهاى جنوبى آسيا باز كرد . واسكودوگاما ابتدا از بندر ليسبون ( لشبونه ) پايتخت پرتغال در سال 1497 ميلادى ( 903 ه . ) به دماغهء جنوبى افريقا آمد و قصدش اين بود كه از آنجا متوجه جهت شمال شود و خود را به سواحل افريقاى شرقى برساند . سواحل افريقاى شرقى ، مخصوصا قسمت زنگبار ، از خيلى قديم تحت استيلاى اقتصادى و معنوى تجار مسلمان و از ضمايم امارت عمان و مسقط محسوب بود و جمع كثيرى از دريانوردان عرب و ايرانى در آنجا اقامت داشتند ؛ مخصوصا غالب امور تجارتى آنجا به‌دست ايرانيان مىگشت و ايرانيان مهاجر از مردم فارس و كرمان و جزاير خليج از خيلى پيش در آنجا رحل اقامت افكنده بودند و نام زنگبار به معنى ساحل زنگىنشين كه فارسى خالص است و هنوز نيز باقى است ، نشانه‌اى از اين دورهء استيلاى اقتصادى و معنوى ايرانيان بر آن قسمت است . واسكودوگاما در ساحل افريقاى شرقى يعنى در بندر ملنده با بحر - پيمايان مسلمان داخل در ارتباط شد و چون او و همراهانش به هيچ‌وجه راههاى بحرى شرق را نمىشناختند از ايشان خواست تا يكى از ناخدايان و معلمين مسلمان ، هادى او به هندوستان شود . . . واسكودوگاما به هدايت شهاب الدين ( كه زيردست ناخدايان خليج فارس تربيت شده بود ) در تاريخ 904 هجرى به بندر كاليكوت از بنادر غربى هندوستان رسيد . . . با اين كشف عظيم ، كليد مملكت پرثروت هندوستان از راه دريا به‌دست اروپاييان افتاد . . . كشف راه بحرى هندوستان به اروپا ضربهء بزرگى بود به تجارت خليج‌فارس و جزاير و سواحل آن ، چه بازرگانان و دريانوردان مسلمان اين حدود به علت استقرار پرتغاليها در دو طرف راههاى بحرى قديم اقيانوس هند ، يعنى هندوستان و جزاير و سواحل افريقاى شرقى ، ديگر نمىتوانستند آزادانه به تجارت بروند ، و چون پرتغاليها نيز مردم بيرحم و منفعت‌پرستى بودند و در ضبط و مصادرهء كشتيهاى غيرپرتغالى از دزدان دريايى پايى كم نداشتند ، ديگر كسى جرأت اينكه خود را در مقابل ايشان به‌خطر بيندازد ، نداشت . . . بعد از رسيدن واسكودوگاما به هند ، پرتغاليها به تدريج دست به تصرف بنادر اطراف كاليكوت دراز كردند ، و چند سالى طول نكشيد كه براى پادشاه خود مستعمراتى در اين قسمت از دنيا تشكيل دادند و مانوئل اول پادشاه پرتغال ، در سال 915 ه . ( 1505 م . ) يعنى سال پنجم پادشاهى شاه اسماعيل صفوى ، حكمران مستقلى براى ادارهء هند پرتغال به عنوان نايب السلطنه ، فرستاد . » « 336 »

--> ( 335 ) . Bartholemeu de Diaz ( 336 ) . مجلهء يادگار ، سال چهارم ، شمارهء 1 و 2 ، ص 103 به بعد ( به اختصار ) .