كندى فوق العاده ، احياء مىگشت . در اثر فقر عمومى و نبودن قوهء خريد ، وضع بازارها نيز رضايتبخش نبود . با اين حال ، مقامات مغول از مردم شهرنشين مالياتى به نام تمغا مىگرفتند . مالياتى نيز به عنوان تمغا ، از كارگاه صنعتى و مؤسسات بازرگانى ، اعم از تجارت عمده يا خرده‌فروشى و حتى خريد و فروش آذوقه و هيزم كه روستاييان اطراف به بازارهاى شهر وارد مىكردند ، و همچنين از انواع مصنوعات شهرى اخذ مىشد . ميزان ماليات تمغا گزاف بود و در پيشه‌ورى و بازرگانى انعكاس مرگبارى داشت . » « 204 » طرح رسمى كه به طرح معروف بود ، و طبق آن روستاييان و ارباب حرف مى - بايست كالاها و محصولات را به قيمتى نازلتر از بهاى بازار به خزانه دولت تسليم كنند ، بسيار سنگين و تحمل‌ناپذير بود . از جانب ديگر ، تجار و صنعتگران مجبور بودند خواربارى را كه دولت به رسم خراج از رعايا گرفته بود چهار تا پنج بار گرانتر از قيمت بازار خريدارى كنند ، و اين معامله هم طرح ناميده مىشد . براى انتقال كالا از نقطه‌اى به نقطهء ديگر حقوق گمركى يا باج پرداخت مىشد . تمام سنگينى بار مالياتها بر دوش صنعتكاران بود . تجار بزرگ كلىفروش ، كه در كنف حمايت ايلخان قرار داشتند ، از تسهيلات بزرگ مالياتى برخوردار بودند . گذشته از اين ، صنعتكاران بخشى از مصنوعات خويش را به خزانه و يا فئودالها مىدادند و كارهاى اجبارى گوناگونى را نيز انجام مىدادند و در ساختمان و ابنيهء عمومى و تزيين شهر در موقع ورود ايلخان و شاهزادگان و غيره شركت مىجستند . وضع صنعتكارانى كه برده شده و در كارخانه‌هاى دولتى ، اسلحه و البسه و لوازم لشكريان را تهيه مىكردند ، بسيار سخت‌تر بود . كارخانه‌هاى دولتى در حدود سال 628 ه . در ايران پديد آمد . اين كارخانه‌ها ملك ايلخانان يا شاهزادگان بودند و صنعتگرانى كه در اين مؤسسات كار مىكردند پشت‌درپشت برده شمرده مىشدند . فتوحات مغولان موقتا شيوهء برده‌دارى را احياء كرد . مجددا از كار بردگان به ميزان وسيعى در دامدارى چادرنشينان و پيشه و حرف و كشاورزى استفاده مىشد . . . مثلا در دو باغ رشيد الدين فضل اللّه ، نزديك تبريز 1200 بردهء زن و مرد كار مىكردند . ميان ايشان عده‌اى يونانى ، گروهى حبشى و زنگى ديده مىشد . بردگان صفوف بردگان را بيشتر اسيران جنگى پرمىكردند ولى عده‌اى بندهء زرخريد نيز از برده‌فروشان خريدارى مىشد . و اينان بردگان را از كريمه و خاك روس و دشت قبچاق و هندوستان و مصر و روم مىآوردند . مقروضى كه قادر به اداى قرض خويش نبود و كسى كه بدهى ماليات عقب افتاده داشت نيز ممكن بود برده شود . تجار « اورتاق » از حمايت اعيان مغول برخوردار مىشدند و هنگامى كه براى امور بازرگانى خويش سفر مىكردند مانند ايلچيان از مردم آذوقه و عليق و وسايل نقليه مطالبه مى - كردند .

--> ( 204 ) . همان ، ص 391 به بعد ( به اختصار ) .