بابك خرم‌دين و نهضت سرخ‌جامگان پس از خاموش شدن جنبش ابو مسلم و المقنع ، بزرگترين نهضتى كه عليه خلفاى بغداد صورت گرفته قيامى است كه به رهبرى بابك خرم‌دين در شمال ايران به وقوع پيوسته است . به طورى كه از مندرجات سياستنامهء نظام الملك برمىآيد ، قبل از ظهور بابك ، خرم‌دينان در نواحى مركزى و شمالى ايران فعاليتهايى داشتند و به مبارزاتى عليه دين و دولت اسلامى دست مىزدند « . . . در آن وقت كه هارون الرشيد در خراسان بود بار ديگر خرم - دينان خروج كردند از ناحيت اصفهان . . . و مردم بسيارى از رى و همدان بيرون آمدند و با اين قوم پيوستند و عدد ايشان بيش از صد هزار نفر بود . هارون سوار به حرب ايشان فرستاد ، ايشان بترسيدند و هرگروه به جاى خويش باز شدند . » « 12 » مقدسى دربارهء آيين و روش اين جماعت مىگويد : « از ريختن خون ، جز در هنگامى كه علم طغيان برافرازند ، خوددارى مىكنند ، به پاكيزگى بسيار مقيدند ، ميل دارند با نرمى و نيكوكارى با مردم ديگر درآميزند و اشتراك زنان را با رضايت خود آنان جايز مىدانند . » « 13 » ابن النديم در كتاب الفهرست خرميه را از پيروان مزدك مىداند و مىنويسد : « . . . مزدك به پيروان خود دستور داده بود كه هميشه در جستجوى لذات باشند . و در خوردنى و نوشيدنى بر خود سختى روا ندارند ، دوستى و يارى را پيشه سازند و با استبداد مبارزه نمايند ، زنان خود را مشترك بدانند . با اينهمه ، رفتار و كردار پسنديده دارند و پى آزار كسى برنيايند . . . بابك كسى است كه جنگ و غارت و كشتار را در ميان آنان رواج داد و پيش از آن ، خرم‌دينان به اين كارها دست نمىزدند . » « 14 » بلعمى دربارهء آنان مىگويد : « . . . بر مردمان جوان و دهقانان . . . شرايع اسلام ، از نماز و روزه و حج و قربان و غسل جنابت گران بود . . . و از مناهى خداى عز و جل بازداشتن ، ايشان را خوش نمىآمد . چون در مذهب بابك اينهمه آسان يافتند ، او را اجابت كردند و تبع او شدند . » در تمام جنبشهاى توده‌اى بعد از اسلام ، رهبران قيام همواره اصل تناسخ ( يعنى انتقال روح از بدنى به بدن ديگر ) را بين پيروان خود اشاعه مىدادند ؛ چنان كه سنباد و استاد - سيس و مقنع اصل تناسخ را به ياران خود مىآموختند و از اين راه مىكوشيدند تا سنت مبارزه عليه بيدادگران را براى شخصيتهاى برجستهء تاريخ ، آسان سازند . پيروان مقنع معتقد بودند كه روح ابو مسلم در او حلول كرده و ياران بابك را عقيده بر اين بود كه روح جاويدان در تن بابك درآمده است . قيام بابك در ايامى كه خلفاى عباسى ، به دست عمال خود در نقاط مختلف ممالك اسلامى ، به تحديد عقايد و افكار و غارت مردم ستمديده

--> ( 12 ) . سياستنامه ، پيشين ، ص 173 . ( 13 ) . ابن مطهر مقدسى ، البدء و التاريخ ، ج 4 ، ص 30 به بعد . ( 14 ) . الفهرست ، پيشين ، ص 479 به بعد ( به اختصار ) .