« بعلاوه ، خليفه از اين نارواييها بى خبر نبود . در اين تاراج نابكارانه كه حكام و امراى ولايات پيشه گرفته بودند ، همواره سهمى نيز به خليفه فرستاده مىشد . » « 43 » ثروت خلفا و رجال دولتى در عصر عباسيان « راجع به ثروت خلفا و بعضى از افراد خاندان آنها قبلا سخن گفتيم و يادآور شديم كه بيت المال مسلمين كه بايد در راه مصالح عمومى مصرف شود ، در عمل ، به مصرف بذل و بخششهاى بى مورد خلفا مىرسيد و به هركس هرچه مىخواستند ، مىدادند . معذلك چون نمايندگان و استانداران خليفه در ممالك تابع به نحو شديدى كشاورزان و ساير طبقات زحمتكش را استثمار مىكردند ، با تمام اين ولخرجيها مقدار معتنابهى پول در دستگاه خلافت باقى مىماند ؛ چنان كه با مرگ المكتفى چون دارايى او را تقويم كردند ، معلوم شد كه در حدود صد ميليون دينار ثروت شخصى اوست : به اين ترتيب : پول نقد ، از زر و سيم و ظروف طلا و نقره به قيمت 000 ، 000 ، 20 دينار فرش ( قالى و قاليچه و امثال آن ) به قيمت 000 ، 000 ، 20 دينار اسلحه و اثاث و غلام و كنيز به قيمت 000 ، 000 ، 20 دينار باغ و مزرعه و مستغلات به قيمت 000 ، 000 ، 20 دينار جواهر و عطريات و امثال آن به قيمت 000 ، 000 ، 20 دينار وزرا نيز در تجاوز به بيت المال دست كمى از خلفا نداشتند و گاه بر آنان پيشى مىگرفتند تا جايى كه بعضى از خلفا دست نياز به سوى وزيران خود دراز مىكردند . خاندان برمكى كه از خوش‌نامترين وزراء عهد عباسيان هستند مثل ديگر وزراء اين دوران تجاوز به حقوق عمومى و سوء استفاده از بيت المال را عملى مباح مىشمردند . اينان نيز مانند حسن بن فرات ، ماردانى ، ابن كلس ، افضل ابن شهيد ثروت كلانى اندوختند . عايدات يحيى و پسرش ، جعفر ، از تيولها و خالصه‌ها در سال به بيست ميليون دينار مىرسيد . پس از آنكه هارون آنها را از پا درآورد و اموالشان را مصادره كرد علاوه بر خانه‌ها و مزرعه‌ها و املاك و اثاث 000 ، 676 ، 30 دينار نقد از اموال آنها به دست آمد . همانطور كه وزيران بغداد مردم را مىچاپيدند و ثروت به هم مىزدند ، كاتبان ( منشيان دولتى ) مصر نيز از آن راه استفاده مىبردند . خانوادهء ماردانى در مصر فرد فردشان داراى ثروت بيحساب بودند ؛ مثلا عايدى سالانهء محمد بن على ماردانى ( كاتب ) سالى چهار صد هزار دينار بود و بهاى املاك وى در مصر و شام به سه ميليون دينار مىرسيد . » « 44 » علاوه بر اين ، واليان و اميران يعنى استانداران آن دوره نيز چون در جمع‌آورى ماليات اختيار داشتند و هرنوع ميل داشتند بر مردم تحميل مىكردند ، ثروت گزافى به دست آوردند . « چنان كه مقريزى مىنويسد ، پس از مرگ عمرو عاص والى مصر هفتاد بهار دينار ( بهار برابر با 150 كيلو است ) طلا از وى باقى ماند و عايدى خالد قسرى ، والى عراق ، به سالى سيزده ميليون درهم رسيد . . . همچنين ثروت سلاطين ( مماليك ) مصر و رجال

--> ( 43 ) . دو قرن سكوت ، پيشين ، ص 55 به بعد . ( 44 ) . تاريخ تمدن اسلام ، پيشين ، ج 5 ، ص 139 به بعد ( به اختصار ) .