براستى اينان تا زمانهاى درازى تنها طبقهء نويسنده و خواننده و دانشمند و متفكر حرفه‌اى در جهان بودند . هرگز كسى نمىتوانست به زندگى معنوى و فكرى برسد يا به نوشته‌ها و دانشها دست يابد مگر آنكه به اين طبقه راه جويد . پرستشگاهها ، هم رصدخانه و كتابخانه و درمانگاه بود و هم موزه و گنجگاه نسخه‌هاى اصلى سفرنامه‌ها . . . هرودت تاريخ‌نگار باستان ( 485 - 425 ق . . ) بيشتر مطالب كتابش را از كاهنان كشورهايى كه به آنجا سفر كرده بود ، گردآورى كرد و آشكار است كه كاهنان با جوانمردى از او پذيرايى مىكردند . » « 162 » در چين در سرزمين چين نيز مردم به خدايان گوناگون معتقد بودند . . . خدايان آسمانى عموما نيكوكار و مفيد بودند و امورى چون گردش فصول و اعمال ساليانهء كشاورزى و تغييرات آب و هوا به دست آنها بود . خدايى كه در قطب شمال بر مقر ربانيت جاى گرفته بود بر ديگر موجودات آسمانى برترى داشت . . . مراسم و تشريفاتى كه بتوسط شاه - كاهن براى ستايش خدايان به عمل مىآمد ، هركدام تاريخ ثابت و معينى داشت و به منظور آن بود كه گردش فصول را منظم كند و نمو و رويش محصولات را تأمين سازد . . . در مدارك مضبوط ذكر خدايان عالم شر و تيرگى كمتر به ميان آمده است ؛ شايد علت آن بوده كه مردمان از شدت خوف و هراس حتى جرأت نداشتند نام آنها را تكرار كنند . مقر اين خدايان در زيرزمين و قدرتشان در نازل كردن تيرگى و شر و مرگ بود . . . از روى قراين و دلايل بسيار مىتوان قبول كرد كه مهمترين قربانيها عبارت از قربانى كردن خود كاهن - شاه بوده كه آن هم فقط در هنگام بلاهاى بزرگ آسمانى به عمل مىآمده است . در دورهء پادشاهان « چو » ( 221 - 1027 ق . م . ) رسم چنان بود كه در موقع خشكسالى و نزديك شدن خطر قحطى ، شخص امپراتور دست به دعا برمىداشت كه كليهء گناهان ملتش برگردن او بيفتد و مكافات عمومى بر او نازل شود . آنگاه موى جلو سر خود را مىبريد و آن را به دور پيشانى گاو نر سياهى مى - بست و آن گاو بجاى امپراتور قربانى مىشد . . . فرمانروايان دورهء شانگ به امر تفأل و غيبگويى علاقهء مفرط داشتند و براى آن منظور روشهاى گوناگون به كار برده‌اند . يكى از روشهاى غيبگويى اين بود كه جلد سنگ‌پشتى را در حرارت قرار مىدادند تا روى آن تركها و شيارهايى پيدا مىشد و آنگاه غيبگو با مطالعهء آن خطوط بر عالم غيب وقوف مىيافت و سؤال پادشاه را جواب مىگفت . . . سؤالات و درخواستهاى پادشاهان بطور عمده مربوط به امور كاخ شاهى و موقع مناسب براى اجراى مراسم دينى و احتمال هجوم ناگهانى بيگانگان بود . . . تمدن شانگ به مذهب و جادوگرى اعتقاد و ايمان سخت داشت ، بطورى كه نظير آن كمتر وجود داشته است . شخص امپراتور ، براى ستايش گروه خدايان بزرگ و خصوصا موجودات آسمان ،

--> ( 162 ) . كليات تاريخ ، پيشين ، ص 263 .