بدون آنكه بتواند بابل را از ميدان بدر كند . همچنانكه روابط بازرگانى توسعه مى - يافت كاروانها زيادتر مىشد و مردم بيش‌ازپيش به نقاط دور تر مسافرت مىكردند . توسعهء روابط سياسى ، موجب بسط اطلاعات فنى نيز گرديد و تغييرات بسيارى در ظرف‌سازى هزارهء دوم رخ داد ؛ و اين قرينه ثابت مىكند كه ارتباط نزديكى بين نجد ايران و ناحيهء مغرب آن وجود داشته است . تفوق سياسى ايرانى در مدتى متجاوز از 5 قرن در هزارهء دوم در ناحيه‌اى كه داراى تمدن مترقى ، مانند تمدن بابل ، بود مىبايست تحول روابط با مغرب را در حيطهء امور اقتصادى نيز اعمال كند . « 69 » فرهنگ و تمدن عيلام تا قبل از حفريات شوش اطلاعات ما دربارهء تمدن و سوابق تاريخى عيلام سخت محدود بود . مساعى ديولافوا و دمورگان و ساير مستشرقين موجب كشف آثار جديد و احياء تاريخ عيلام گرديد . در حدود چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح ، چنان كه ديديم ، در سرزمينى كه شامل خوزستان ، لرستان ، پشتكوه و كوههاى بختيارى است حكومت عيلام رشد و تكامل يافت . مردم عيلام دولت خود را انشان يا انزان مىخواندند و ظاهرا به زبان انزانى تكلم مىكردند و مطالب و مقاصد خويش را به خط ميخى مىنوشتند كه داراى سيصد علامت بود و از جهاتى با خط سومريها شباهت داشت . مهمترين شهرهاى اين سرزمين ، شوش ، « ماداكتو ، » « خايلدالو » ( شايد خرم‌آباد كنونى در روى خرابه‌هاى آن بنا شده باشد ) و اهواز است . درميان اين شهرها ، شوش ، قدمت و اهميت بيشترى دارد . دمرگان خرابهء شوش را به چهار قسمت تقسيم كرد : « 1 . ارك يا قلعهء شوش كه از ادوار قديم تا حمله اسكندر مسكون بود ؛ 2 . قصور شاهان هخامنشى ؛ 3 . محلهء تجارتى ؛ 4 . محله‌اى در طرف راست رود كرخه . در قسمت دوم خرابه‌هاى قصر داريوش و اردشير دوم و تالار معروف آن‌كه موسوم به آپادانا بود ، كشف شده . » « 70 » ويل دورانت محقق آمريكايى مىنويسد : در همين ناحيه باستانشناسان فرانسوى . . . شواهد و اسنادى از فرهنگ و تمدن پيشرفته پيدا كردند كه قدمت آن تا 4500 سال پيش از ميلاد بالا مىرود . ظاهرا چنان به نظر مىرسد كه در آن زمان مردم عيلام تازه از زندگى بيابانگردى و شكار و ماهيگيرى بيرون آمده‌اند ولى در همان زمان ، سلاح و افزارهاى مسى داشتند و زمين را مىكاشتند و جانوران را اهلى مىكردند و خطنويسى دينى و اسناد بازرگانى و آينه و زيور را مىشناختند ، و بازرگانى آنان از مصر تا هند امتداد داشت . در كنار افزارهاى سنگ چخماقى صاف شده كه ما را به دورهء حجر جديد مىرساند ، گلدانهاى خوش ساخت گردى مىبينيم كه بر آنها نقشهاى هندسى با تصوير زيباى جانوران و گياهان رسم شده و پاره‌اى از آنها چنان است كه درشمار بهترين آثار هنرى ساخت دست بشر به‌شمار مىرود . در همين‌جاست كه نه تنها نخستين چرخ كوزه‌گرى آشكار مىشود بلكه نخستين چرخ ارابه نيز به نظر مىرسد . اين افزار ظاهرا ساده و كم‌اهميت كه در حقيقت ، براى انسان بسيار حياتى و

--> ( 69 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، ص 54 به بعد . ( 70 ) . ايران باستان ، پيشين ص 132 .