اعتراض صريح و آشكار كارپرداز ايران در بمبئى به موضوع تعرض به امور داخلى ايران و ظلم و احجاف امام مسقط به تجار و بازرگانان ايرانى و داوطلب شدن حاج محمد رحيم خان شيرازى براى اجاره بندر عباسى ، موقعيت مناسبى را در اختيار ناصر الدين شاه قرار داد تا با استفاده از اين وضعيت ، تجديدنظر عمده‌اى در نظام ادارى بندر عباسى و مضافات آن به عمل آورد . در راستاى تحقق اين اهداف ، « نواب و الا ميرزا نصرت الدوله والى فارس چند نفر تفنگچى لارستانى و دو دسته سرباز براى محافظت بندر عباس بگذاشت و حاج محمد رحيم خان كه حكومت آن سامان را قبول كرده وارد بندر عباس گرديد و به حمايت سرباز و تفنگچى ساخلو ، اقتدارى به هم رسانيد . » « 1 » ورود نماينده حكومت مركزى به بندر عباسى و استقرار نيروهاى نظامى در آنجا واكنش انگلستان و امام مسقط را برانگيخت . اسناد موجود نشان مىدهد كه انگلستان در اين مقطع با استفاده از موقعيت پيش آمده ، در كنار و همراه امام مسقط مشوق و حامى اصلى او بوده است . ميرزا صادق خان كاشانى اين نكته را با دقت و ظرافت خاصى به اولياى دولت علّيه گزارش كرده است . او در اين‌باره مىنويسد : « آنچه معلوم مىشود حضرات انگليسى گفته‌اند تو يك دستى بيرون بياور و يك هاى وهويى بكن آن وقت ما عباسى را به جزيى مالياتى از امناى دولت علّيه به جهت تو مىگيريم . » ( س . 17 ) انگلستان در اين ايام دست به تحريك « شيخ عبد الرحمن قشمى » ، يكى از رؤساى طوايف ساكن قشم مىزند و او با آگاهى از حمايت انگلستان ، از فرمان حاكم جديد بندر عباسى سرپيچى مىكند و « تمامى بغله‌جات را به قشم برده ، بار مردم را به پائين نموده و نگذارده است كه به بندر لنگه يا ابوشهر ببرند . » ( س . 18 ) امام مسقط نيز به تشويق انگليسىها در ارتباط نزديك با شيخ عبد الرحمن قشمى طرح دستگيرى حاج محمد رحيم خان شيرازى را به اجرا درآورد و توانست با جلب اعتماد اين حاكم تاجرپيشه ، او و تعدادى از معاريف بندر عباسى را در كشتى محبوس و سپس به جزيره هرموز اعزام كند . « 2 » اخبار دستگيرى حاكم بندر عباسى به تهران منعكس شد و ناصر الدين شاه كه در آن ايام ايالت فارس را به « تهماسب ميرزا مؤيد الدوله » سپرده بود ، « 3 » او را « مأمور به تسخير بندر عباسى و خلاصى حاج محمد رحيم خان » « 4 » كرد . سديد السلطنه كبابى در اين‌باره مىنويسد : « از دربار ناصر الدين شاه اوامر اكيده و فرامين عديده در استخلاص حاج محمد رحيم خان و تصرف عباسى به مؤيد الدوله صادر شد . مؤيد الدوله هم از شيراز حركت كرده به سبعه‌جات آمد و محمد تقى خان را به عباسى فرستاد و مطالبهء حاج محبوس و ده هزار تومان پيش‌كشى نمود . شيخ سعيد مراتب را به سيد ثوينى در مسقط رسانيد و فورا سيد ثوينى امر كرد حاج محمد رحيم خان و وجه مزبور را تسليم كند و محمد تقى خان با نيل مرام مراجعت به سبعه نمود و مؤيد الدوله امتثال امر خود را از طرف امام مسقط به سستى ظن برده و از سبعه به طرف عباسى حركت كرد . شيخ سعيد بدون منازعه عباسى را تخليه ننموده و به جزيرهء قشم رفته و احمد شاه خان هم قلعهء ميناب را خالى ساخته به جزيرهء هرمز آمد . على پسر طالب با شصت تن از اعراب و پنجاه نفر از بلوچ در قلعهء كميز كه در رودان واقع است تحصن جسته ، رضا قلى خان با فوج عرب ده روز قلعه را محاصره كرده و پس از اتمام آذوقه محصورين امان خواسته و تسليم شدند . پس از امان و تسليم بيشتر آنها به قتل رسيدند . على را با اهل و عيال به اردو برده مصطفى خان ضابط جهانگيره آنها را خريده و به بستك فرستاد و على در بستك درگذشت و پس از آن اهل و عيال او را مرخص كرده به مسقط آمدند . » « 5 » نيروى دريايى انگلستان در خليج فارس در طول نبرد بندر عباسى مانع رسيدن آذوقه و نيروهاى كمكى از بندر لنگه و عسلويه به « مؤيد الدوله » شدند و از عبور و مرور كشتىهاى ايرانى به سمت بندر عباسى ممانعت كردند . وزارت امور خارجه ايران طى يادداشتى به تاريخ 26 رجب 1270 قمرى ضمن درخواست كمك از انگلستان براى رفع غايله بندر عباسى ، به ممانعت از حركت كشتىهاى ايرانى از سوى نيروهاى انگليسى اعتراض مىكند . در بخشى از اين نامه آمده است : « امرى كه مايه كمال حيرت و نهايت افسوس اولياى دولت شد اين است كه آذوقه‌اى كه براى اردوى نواب مؤيد الدوله از بنادر لنگه و عسلويه حمل بغله‌جات شده بود ، عاليجاه صاحب نمىدانم چرا مانع عبور آن شده . . . على هذا به آن عاليجاه جلالت همراه لزوما زحمت مىدهد كه شرحى به عاليجاه باليوز مقيم بوشهر و كمندر صاحب قلمى دارند كه اجماع و اسباب فساد مفسدين بحرين را متفرق كرده ، نگذارند كه راه عبور سفاين به بندر عباسى مسدود شود . » ( س . 20 ) استقرار نيروهاى قاجارى در بندر عباسى ، تجديدنظر كلى حكومت ايران درباره بندر عباسى و نحوه اداره آن محسوب مىشد و در صورت تحقق اين امر امام مسقط بخش عمده‌اى از درآمدهاى خود را از دست مىداد و از طرف ديگر بندر عباسى مىتوانست رقيبى جدى براى مسقط محسوب شود . از اين‌رو وى درصدد برآمد با حمايت دولت انگلستان نيرو گرد آورد و به بندر عباسى حمله كند . در گزارشى كه احتمالا از بمبئى ارسال شده ، در اين‌باره آمده است : « 26 شهر حال كه ذيقعده است خط [ ] تجّارتى از بندر لنگه

--> ( 1 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 800 . ( 2 ) . تاريخ مسقط و عمان . . . ، پيشين ، ص 116 . سديد السلطنه دستگيرى حاج محمد رحيم خان را به درخواست والى فارس نوشته در حالى كه سير حوادث نشان مىدهد كه اين امر به توطئه امام مسقط و همراهى انگليسىها و با اجراى شيخ عبد الرحمن قشمى به انجام رسيده و والى فارس نقشى در آن نداشته است . ( 3 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 800 ؛ براى آگاهى از شرح‌حال تهماسب ميرزا مؤيد الدوله بنگريد به : شرح حال رجال ايران ج 2 ، پيشين ، صص 200 - 195 . ( 4 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 801 ؛ ( 5 ) . تاريخ مسقط و عمان . . . پيشين ، ص 116 .