دولت علّيه مىرسد . » ( س . 16 ) از محتواى نخستين مكاتبات كارپرداز ايران در بمبئى برمىآيد كه تجار و بازرگانان ايرانى مقيم بمبئى از عملكرد نماينده امام مسقط در بندر عباسى به شدت ناراضى و خواهان تغيير سياست ايران در اين مناطق بوده‌اند . ميرزا حسين خان در اين مكاتبات به سه مسئله اساسى حاكميت ايران در بندر عباسى ، عدم نظارت حكومت بر امور بنادر و نارضايتى شديد تجار اشاره كرده و به اين ترتيب وظيفه اصلى خود را كه همانا اطلاع‌رسانى شفاف و آشكارا بوده ، به خوبى انجام داده است . جانشينان بعدى او « ميرزا صادق خان كاشانى » و « ميرزا محمد على خان » ، - معين الوزاره ، علاء السلطنه بعدى - هم اين وظيفه را به نحو احسن به انجام رساندند و توانستند با تشريح موقعيت نابسامان حاكميت ايران در خليج فارس ، حكام قاجارى را از اين موضوع آگاه سازند . تأثير اطلاع‌رسانى دقيق و بىپرده كارپردازى بمبئى موجب شد تا دستگاه ادارى قاجارى سريعا نسبت به آن واكنش نشان داده و در جهت تقويت حاكميت خود در بنادر ، اقدامات عاجلى را به انجام رسانند و در سال 1270 ق . / 1854 م . « طهماسب ميرزا » ، حاكم فارس به دستور مستقيم ناصر الدين شاه قاجار مأمور تثبيت حاكميت ايران در بندر عباسى شد و بدين ترتيب نخستين نشانه‌هاى تحركات جديد ادارى و نظامى قاجاريه در اين نواحى نمايان ، و موجب شد به تدريج تحولات عمده‌اى در ساختار ادارى و سياسى اين مناطق شكل گيرد . ( 2 ) كارپردازى دوّم ، دورهء چرخش سياسى قاجاريه در بندر عباسى سياست امير كبير براى استقرار نماينده ايران در بمبئى با هدف كسب اطلاع و رصد تحولات خليج فارس اندك زمانى بعد به ثمر نشست و ميرزا حسين خان نخستين كارپرداز ايرانى در بمبئى توانست با درايت و هوشيارى ، موقعيت و وضعيت بنادر و تجار ايرانى را به ويژه در « بندر عباسى » به خوبى به مركز منعكس سازد و موجبات اوليه تغيير در نگرش سياسى قاجاريه در جنوب ايران را فراهم آورد . پيش از اين به عملكرد اطلاع‌رسانى كارپردازى بمبئى و تأكيد امير كبير بر اين وجه از وظايف او اشاره شد . همين رويكرد موجب شد كارپرداز بمبئى بتواند گزارش كامل و فراگيرى را از وضعيت قدرت انگلستان در خليج فارس به تهران منعكس كند . شواهد نشان مىدهد كه ميرزا حسين خان قابل ذكر طى اقامت كوتاه خود در بمبئى موفق شده است با تجار ايرانى ارتباط برقرار كند . « 1 » از اقدامات ميرزا حسين خان ، توسعه روابط تجارى ايران و هندوستان بود ، به گونه‌اى كه بازار صادرات ايران را توسعه داد و حتى دفتر ثبت صورت مال التجاره ايرانيان را در بمبئى ايجاد كرد و راهكارهاى عملى افزايش تجارت ايران را كاملا مورد توجه قرار داد . علاوه بر آن براى نخستين بار پرچم ايران را بر فراز نمايندگى به اهتراز درآورد و به پاس اين خدمات ، دولت ايران از او تقدير كرد . « 2 » به نظر مىرسد اقدامات او براى سامان‌دهى به وضعيت تجار و بازرگانان ايران در بمبئى و متحد ساختن آنان زير پرچم ايران احساسات وطن‌دوستانهء بازرگانان ايرانى را برانگيخت و حركتى جديد را در دفاع از حاكميت ايران ميان مهاجران ايرانى شكل داد كه نتايج آن در تحكيم موقعيت سياسى ايران در خليج فارس از اين پس بررسى خواهد شد . ميرزا حسين خان مأموريت خود را به خوبى انجام داد و در سال 1269 ق . / 1852 م . مأمور قونسولگرى قفقاز شد و به جاى او « ميرزا صادق كاشانى » به سمت نيابت كارپردازى ايران در بمبئى منصوب شد . « 3 » او جانشين شايسته‌اى براى ميرزا حسين خان بود و توانست با صداقت ، و درايت خاصى اقدامات او را دنبال كند . وى به استناد نامه‌هاى منتشر شده در اين كتاب در چرخش سياسى قاجاريه در بندر عباسى سهم به‌سزايى داشته است . ميرزا صادق كاشانى را مىتوان ديپلماتى واقع‌گرا و صادق دانست كه تأثير عمده‌اى در تحولات دوره 1269 تا 1276 ق . / 1859 م . در خليج فارس بر جاى گذاشته است . از او بيش از چهارده نامه در اين كتاب چاپ شده است كه با نگرشى كلى در آنها مىتوان به اوج علاقه او به ايران پى برد . در دوره كارپردازى ميرزا صادق كاشانى چرخش عمده‌اى در سياست اجرايى قاجاريه نسبت به بندر عباسى ايجاد شد كه اصول اصلى اين چرخش بر محور تحكيم قدرت مركزى در سواحل و بومى ساختن ساختار ادارى و رسيدگى و توجه بيشتر به امور ادارى بنادر خليج فارس مبتنى بود . در تحقيقات مرتبط با خليج فارس ، به موضوع تغيير عمده سياست قاجارها نسبت به اين منطقه توجه چندانى نشده است . عمده نوشته‌ها نيز مسئله بندر عباسى را در زمينهء مناسبات امام مسقط با ايران و اجحافات نمايندگان مسقط با استناد به منابع انگليسى ، تحليل كرده‌اند . در اين بخش ، با استفاده از اسناد كارگزارى ايران در بمبئى و با استناد به منابع تاريخى فارسى ، موضوع نحوهء استقرار كامل نيروهاى ايرانى در بندر عباسى بررسى و نقش ميرزا صادق كاشانى و تجار ايرانى ساكن بمبئى در اين تحولات ارزيابى مىشود . فارس‌نامه ناصرى ، « 4 » ناسخ التواريخ « 5 » ، روضة الصفاى ناصرى « 6 » و تاريخ

--> ( 1 ) . امير كبير و ايران ، پيشين ، ص 550 . ( 2 ) . فرهاد معتمد محمود ؛ سپهسالار اعظم ؛ تهران : شركت نسبى على اكبر علمى و شركاء ، 1326 ، صص 9 - 8 . ( 3 ) . اگرچه در تاريخ منتظم ناصرى سال نيابت او 1272 ق . قيد شده ، اما اسناد و نامه‌هاى موجود در كتاب نشان مىدهد كه او از سال 1269 قمرى جانشين ميرزا حسين خان شده و تا سال 1276 ق . در بمبئى بوده است . بنگريد به : تاريخ منتظم ناصرى ؛ پيشين ، ص 1786 . ( 4 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 800 . ( 5 ) . ناسخ التواريخ ، پيشين ، جلد سوم ، ص 1228 - 1226 . ( قبضه بندر عباس و فتح آن به سعى طهماسب ميرزاى مؤيد الدوله ) ( 6 ) . روضة الصفاى ناصرى ، پيشين ، جلد 15 ، صص 8690 - 8687 . ( ذكر سوانح فارس و وقايع بندر عباس )