متعددى با آنان منعقد كرد . « 1 » سعيد بن سلطان در دوران حكومت خود با پيش گرفتن سياست « ديپلماسى فعال » ، « حفظ حداقل مناسبات با قدرت‌هاى فرانسه و انگليس » و « روابط نزديك با ايران » ، دوره‌اى موفق را در اجراى مقاصد خود در خليج فارس و به ويژه بندر عباسى پشت سر گذاشت . وسعت قلمرو تحت نفوذ او موجب شده است كه برخى محققان ، از دوران حكومت او با عنوان عصر « امپراتورى عمان » ياد كنند . « 2 » دوران طولانى حكومت او همراه با اقدامات مؤثر براى توسعه قدرت به سمت سواحل شمالى خليج فارس ، يكى از مهم‌ترين تحولات سياسى منطقه محسوب مىشود . اين تغيير ، موجب دگرگونىهاى مهمى در حاكميت ايران در خليج فارس و به ويژه « بندر عباسى » شد كه از اين پس و در بخش بررسى اسناد به جزئيات آن خواهيم پرداخت . ( 4 ) جابه‌جايى كانون سياسى ايران از جنوب به شمال تغيير پايتخت يكى ديگر از تحولات مهّم كه همزمان با شكل‌گيرى قدرت « قاجاريه » در ايران در اواخر قرن هجدهم ميلادى رخ داد ، تغيير پايتخت و به عبارت ديگر جابه‌جايى كانون سياسى ايران بوده است . « شيراز » كه يكى از مهم‌ترين شهرهاى پس‌كرانه‌اى خليج فارس و عمده‌ترين بازار واردات و صادرات ايران بود ، از اوائل سال‌هاى روى كار آمدن « كريم خان زند » بين سال‌هاى 1165 تا 1168 ق . / 1752 تا 1755 م . پايتخت و مركز اصلى مبادلات اقتصادى و سياسى شد و نقش مهمّى را در امور ايران و به ويژه مسائل مرتبط با خليج فارس ايفا كرد . « 3 » شيراز از طريق جاده‌هايى كه قدمت آنها به هزاره‌هاى پيشين مىرسيد ، به بنادر و جزاير خليج فارس متصل مىشد . سه مسير عمده و اصلى پس‌كرانه‌اى بنادر عباسى ، لنگه و بوشهر ، اصلىترين راه‌هاى دسترسى به خليج فارس محسوب مىشدند . فاصله زمانى كوتاه بين شيراز و بنادر نامبرده موجب مىشد حكومت مركزى نظارت بهتر و دقيق‌ترى بر امور سواحل داشته باشد . به اين ترتيب ، اين شهر به مدت 35 سال نقش مهم مركز اصلى مبادلات اقتصادى و سياسى و پشتيبان اصلى بنادر خليج فارس را ايفاء كرد . امّا ايام پايتختى شيراز چندان طول نكشيد و آقا محمد خان قاجار پس از دوره‌اى كشمكش و نبرد بر سر قدرت در سال 1200 ق . / 1786 م . شهر تهران را به عنوان پايتخت خود انتخاب و در آن تاجگذارى كرد . « 4 » « رضا قلى خان هدايت » در اين‌باره مىنويسد : « حضرت سلطان گيتىستان و شهريار نصرت‌نشان ، آقا محمد خان قاجار قوينلو در دار السلطنه تهران ، بر اريكه جهانبانى و مسند سلطانى جلوس فرمود و سكه و خطبه موروثى قديم از نو رونقى جديد گرفت . » « 5 » جابه‌جايى كانون سياسى ايران از شيراز به تهران به معناى دور شدن دولتمردان از مسائل ايالت‌هاى جنوبى و بنادر خليج فارس بود . تهران از لحاظ مسافت ، فاصله زيادى تا بنادر عباسى ، بوشهر و لنگه داشت ؛ از اين‌رو دولتمردان ايرانى نسبت به گذشته و دورانى كه شيراز پايتخت بود ، امكان كمترى براى آگاهى از اخبار و حوادث و رويدادهاى جنوب ايران داشتند . به عبارت ديگر دور شدن پايتخت از پس‌كرانه‌هاى خليج فارس تأثيرى منفى بر موضوع حاكميت قدرتمندانه ايران بر بنادر و جزاير گذاشت و حداقل به مدت نيم قرن ، مسائل و مشكلات اين منطقه مهم و تأثيرگذار توجه پادشاهان قاجار را چندان برنيانگيخت از اين‌رو مىتوان گفت كه يكى از عوامل غفلت نخستين پادشاهان قاجارى از مسائل خليج فارس ، دور بودن تهران از اين نواحى بوده است . هرچند شيراز كه مهم‌ترين شهر پس‌كرانه‌اى و مركز ايالت پهناور و حاصل‌خير فارس بود ، مورد توجه پادشاهان قاجارى قرار داشت ، با توجه به دشمنى قاجاريه با زنديان و همچنين بيم پادشاهان قاجار از حمايت مجدد مردم فارس از خاندان زنديه ، چندان كه بايد و شايد به اين ايالت عنايت و توجه نشد و به همين نسبت ، بنادر اصلى آن يعنى عباسى ، لنگه و بوشهر نيز از اين سياست بىنصيب نماندند و به مدت نيم قرن چندان مورد توجه و عنايت قرار نگرفتند .

--> ( 1 ) . از جمله قراردادهاى منعقد شده بين سيد سعيد با فرانسه و انگلستان مىتوان به موارد زير اشاره كرد : الف : توافق‌نامهء نمايندهء سيد سعيد با فرماندار موريس ( 1808 ميلادى ) ؛ ب : قرارداد تجارى بين نمايندهء سيد سعيد با حاكم فرانسوى جزيرهء ريونيون ( 1822 ميلادى ) ؛ ج : قرارداد سيد سعيد با بريتانيا در سال 1839 ميلادى ؛ د : قرارداد سيد سعيد با فرانسه در سال 1844 ميلادى ؛ براى آگاهى بيشتر از متن قراردادهاى منعقد شده بين سلطان مسقط و انگلستان بنگريد به : - Aitchison , op . cit . pp . 292 - 302 ( 2 ) . دكتر شيخ سلطان بن محمد القاسمى در كتابى تحت عنوان تقسيم امپراطورى عمان به برخى از ويژگىهاى قدرت « سلطان سعيد » اشاره كرده است . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : - تقسيم الامبراطورية العمانية 1862 - 1856 ، پيشين . ( 3 ) . در واقع فتح شيراز در سال 1165 ق . به وسيله رهبران زنديه و استقرار آنان در اين شهر را مىتوان سرآغاز تغيير كانون سياسى در اين دوره دانست . هرچند كشمكش قدرت رؤساى زنديه تا چند سال بعد ادامه داشت ، كريم خان زند در سال 1168 ق . توانست با فتح شيراز موقعيت خود را تثبيت كند . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : - فارسنامهء ناصرى ، پيشين ، صص 598 - 590 ؛ روزنامه ميرزا محمد كلانتر ، پيشين ، صص 56 - 42 ؛ ( 4 ) . براى آگاهى بيشتر از كيفيت تاجگذارى و پايتختى تهران بنگريد به : اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ، تاريخ منتظم ناصرى ، تصحيح دكتر محمد اسماعيل رضوانى ، ج سوم ؛ تهران : دنياى كتاب ، 1367 ، ص 1398 ؛ و نيز : اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ؛ مرآة البلدان ، تصحيح دكتر عبد الحسين نوايى و مير هاشم محدث ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1367 ، ص 848 . ( 5 ) . هدايت ، رضا قلى ميرزا ، تاريخ روضة الصفاى ناصرى ، تهران : انتشارات خيام ، 1339 ، ج 9 ، ص 200 .