اقتصادى احمد بن سعيد و توسعه قدرت او به سمت خليج فارس ، با واكنش رؤساى قبايل « قواسم » و « عتوبى » روبه‌رو شد . در آن ايام ، « قواسم » در منطقه جلفار يا رأس الخيمه و « عتوبىها » در بحرين ساكن بودند و با ناوگان دريايى خود در حمل‌ونقل منطقه‌اى شركت مؤثرى داشتند . احمد بن سعيد براى كنترل آنان در سال 1202 ق . / 1787 . بنادر « خورفكان » و « جزيرة الحمراء » در نزديكى « رأس الخيمه » را تصرف كردند . « 1 » به اين ترتيب رؤساى « قواسم » براى حمل‌ونقل محموله‌هاى خود به طرف شرق آفريقا و هندوستان ، ناگزير بودند از بندر مسقط استفاده كنند و از اين‌رو ، براي حفظ مناسبات حسنه با احمد بن سعيد مىكوشيدند . امير قدرتمند مسقط براى حفظ برترى نظامى خود يك ناو محافظ جنگى بزرگي را در ساحل زنگبار ساخت و به اين ترتيب ، قادر بود نظارت خود را بر تنگه هرموز كامل كند . « 2 » مسقط تحت سياست‌هاى اجرايى و عملى « آل بو سعيد » و به ويژه احمد بن سعيد از رشد و توسعه قابل ملاحظه‌اى برخوردار شد . قدرت گرفتن « مسقط » در دوره كشمكش‌هاى داخلى پس از مرگ كريم خان زند تا روى كار آمدن آقا محمد خان قاجار به وقوع پيوست . در اين دوره ، سواحل جنوبى و بندر عباسى عملا از نظارت ادارى مركزى ايران دور ماند و در حقيقت ، دوران حاكميت پراكنده قدرت قبايل را تجربه كرد . چنان كه پيش از اين گفته شد ، طوايف « بنى معين » ، « هوله » و « بلوچ » در نواحى مجاور بندر عباسى از قدرت بسيارى برخوردار بودند و اين شهر بندرى ، تحت كنترل آنها قرار داشت . وضعيت نابهسامان بندر عباسى و نواحى مجاور آن باعث برانگيخته شدن طمع « امام مسقط » شد . بدين ترتيب ، او در صدد برآمد آرزوى ديرينه خود را كه همانا نظارت بر بندر عباسى و در واقع ، در اختيار گرفتن امور حمل‌ونقل تجارى آن بود ، به مرحلهء اجرا درآورد . هدف اصلى او از اين اقدام ، ايجاد شرايط مناسب براى حفظ تفوق « مسقط » بود . سياستمداران عمان به خوبى از موقعيت برتر سياسى ايران آگاه بودند و مىدانستند كه توسعه نفوذشان به سمت بنادر ايرانى مىتواند عواقب جبران‌ناپذيرى را براى آنان به بار آورد . از اين‌رو ، براى اجراى اين سياست همانند دوران گذشته با استفاده از « خلاء قدرت سياسى » در سواحل ايران از گرايش‌هاى طايفه‌اى مركز گريز مستقر در بندر عباسى به نفع اعمال سياست‌هاى خود بهره‌بردارى كردند و نهايتا موفق شدند امور مالى بندر عباسى را با « اجاره كردن ماليات ساليانه » آن در اختيار بگيرند . روند اجراى چنين سياستى ، تاكنون كاملا مطالعه نشده و موضوع « اجاره بندر عباسى » در منابع مختلف تاريخى به اشكال گوناگون روايت شده است . براى روشن شدن كيفيت اجاره ماليات بندر عباسى ، در بخش بعدى ، با استناد به منابع اصلى تاريخى ، موضوع را بررسى و زواياى تاريك آن را روشن خواهيم كرد . پژوهشگران و محققان علاقه‌مند به مسائل خليج فارس و به ويژه بندر عباسى ، به خوبى از خلاء اطلاعات و اخبار موجود در كتاب - هاي تاريخى عصر قاجارى آگاهند . در مطالعات تاريخى و اجتماعى عصر قاجار ، مىتوان از اين پديده به عنوان مانع عمده‌اى در روند تحقيقات ياد كرد . به عبارت ديگر ، در متون تاريخى دورهء نخست قاجاريه ، كمتر اطلاع و خبرى از رويدادهاى بندر عباسى به چشم مىخورد . از سوى ديگر ، با توجه به برچيده شدن دفاتر تجارى خارجى از اين شهر ، عملا گزارش يا خبرى از منابع خارجى دوره قاجارى دربارهء بندر عباسى ديده نمىشود و اگر هم باشد ، مرتبط با وقايع و اخبار نواحى مجاور آن است . از اين‌رو ، خلاء اطلاعات و اخبار و روايات دست اول ، از اين شهر ، در مطالعات مرتبط با دوره قاجارى به خوبى احساس مىشود و تنها راه پر كردن اين خلاء ، انتشار اسناد و مدارك رسمى موجود در مراكز آرشيو داخلى است . با همه تلاش‌ها و زحمات به عمل آمده در زمينهء انتشار اسناد و مدارك تاريخى در چند دهه گذشته ، به جرأت مىتوان گفت كه دربارهء انتشار اسناد بندر عباسى كاملا غفلت شده است . از اين‌رو ، انتشار و معرفى اسناد مرتبط با تحولات سياسى - اقتصادى بندر عباسى ، به ويژه در دوره قاجارى ، مىتواند تنها منبع دست اول تاريخى باشد . انتشار اين اسناد ، كمك بزرگى به روشن شدن وضعيت تحولات داخلى بندر عباسى در دوره قاجارى مينمايد و خلاء نبود اخبار و گزارش‌هاى تاريخى داخلى و خارجى را بر طرف مىكند . چه ، به دليل نبود اخبار و روايات تاريخى مرتبط با بندر عباسى در دوره قاجارى ، تنها راه بازسازى وقايع و حوادث و به دست دادن حداقل اطلاع از رويدادها ، انتشار اسناد و مدارك رسمى است . در بخش بعدى ، ضمن ارائه تحليل‌هاى تاريخى مبتنى بر اسناد موجود ، « مسئله بندر عباسى براساس اسناد » دوره قاجارى بررسى ، و روند تحولات اقتصادى و سياسى آن در آينهء اسناد رسمى ايران مطالعه خواهد شد .

--> letin of The School of Oriental And African Studies , XLIV , 1981 , pp . 39 - 53 ( 1 ) . The Countries and Tribes of The Persian Gulf , op . cit . p . 204 . ( 2 ) . Badger , op . cit . p . 287 .