حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى
46
بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )
شد . ميرزا ابو طالب پس از بازگشت به لار در جريان شورش محلى به قتل رسيد « 1 » و با كشته شدن او ، خاندان « نصير خان لارى » قدرت را در اين شهر پسكرانهاى به دست گرفتند و در صدد توسعه قدرت خود به سمت سواحل برآمدند . « 2 » نصير خان لارى از قدرت و نيروى نظامى بسيارى برخوردار بود و توانسته بود مسير كرانهاى بندر عباسى به شيراز را در اختيار گيرد و حتى در سال 1164 ق . / 1750 م . به قصد تصرف شيراز به آن سمت لشكركشى بكشد . « 3 » او پس از تحكيم مواضع خود در « لار » ، ادعاى حاكميت بر « بندر عباسى » كرد و خواستار تسليم « ملا على شاه بلوچ » - كه در آن ايام در بندر عباسى حكومت مىكرد شد . « 4 » او ، فرزند خود « عبد اللّه خان » را براى وصول ماليات از « ملا على شاه » به بندر عباسى فرستاد . « 5 » در همان حال ، برخى از رؤساى طوايف عرب درصد تصرف كشتىهاى ناوگان ايران برآمدند تا از اين موقعيت به نفع خود بهرهبردارى كنند . « 6 » رؤساى كمپانىهاى تجارى هلند و انگليس در بندر عباسى ، تحت اين شرايط تصميم گرفتند براى حمايت از خود ، نيروى واحد نظامى تشكيل دهند و براى روبهرو شدن با تهاجمهاى احتمالى ، كشتىهايشان را در تنگه هرموز نگاه دارند و به بندر عباسى نزديك نشوند . « 7 » گسترش آشوب و هرج و مرج در بندر عباسى موجب شد تجار محلى دسته ، دسته از آنجا به سمت بنادر شمالى يا سواحل جنوبى مهاجرت كنند . « 8 » نصير خان لارى براى گسترش منطقهء تحت نفوذ خود ، با توجه به همراهى نكردن ملا على شاه در سال 1166 ق . / 1752 م . با نيروى نظامى به بندر عباسى حمله و شهر را به طور كامل تصرف كرد . « 9 » ملا على شاه ، پيش از ورود « نصير خان » ، از بندر عباسى به جزيره قشم گريخت . براساس گزارش هلندىها ، نصير خان در زمان اقامت در بندر عباسى رفتارى مطلوب را در پيش گرفت و اعلام داشت كه مىخواهد بار ديگر بندر عباسى را رونق بخشد . « 10 » او از دفتر كمپانى هند شرقى انگليس هم بازديد كرد و براى تأمين قول مساعد داد . « 11 » لوريمر بدون ذكر منبع ، درباره اقدامات نصير خان مىنويسد : « در اوائل سال 1165 ق . / 1752 م . نصير خان حاكم لار به بندر عباسى حمله كرد و ملا على شاه و خانواده او را به اسارت برد و يگانه كشتىاش را مصادره كرد . خانههاى ثروتمندان را غارت كرد و حتى يكى از آنها را كشت . سپس ديدارى دوستانه از نمايندگى بريتانيا در بندر عباسى به عمل آورد و به مسئولان اعلام كرد كه آماده است با هر كس به عنوان حاكم بندر عباسى دست يارى دهد ، ولى مسئولان ، اين پيشنهاد را بسيار محترمانه رد كردند و صد تومان به عنوان هديه به او تقديم كردند . » « 12 » « مسيح خان » برادر نصير خان به مقام حاكم بندر عباسى منصوب شد و نيروهاى لارى براى بازپسگيرى تعدادى از كشتىهاى حكومتى - كه در اختيار رئيس طايفه بنى معين قرار داشت - به نبردى دريايى كشيده شدند و نصير خان كه در اين مقطع به كمك ملا على شاه و نيروهايش نيازمند بود ، او را از زندان آزاد و به مقام نيابت حكومت بندر عباسى منصوب كرد . « 13 » با بازگشت نصير خان لارى و نيروهايش به سمت لارستان ، « شيخ قايد قاسمى » ، رئيس طايفه قواسم ، با دوازده فروند كشتى بادبانى و سه هزار نفر نيرو وارد بندر عباسى شد . « 14 » حضور نيروهاى قواسم در سواحل بندر عباسى موجب شد اين شهر در حالت جنگى قرار گيرد و كشمكش قدرت و نيروها تا دو سال بعد ادامه يابد . درگيرى « قواسم » با « بنى معين » بر سر تصرف قرارگاههايى در جزيره قشم ، موقعيت ويژهاى را در سواحل اين جزيره پديد آورد . مهمترين اين درگيريها در سال 1165 ق . / 1751 م . « 15 » و سال 1173 ق . / 1759 م . روى داد . در اين سال ، « شيخ رحمه » ، رئيس طايفه قاسمى ، به دليل مصالحه ملا على شاه با نماينده نصير خان لارى ، جزيره هرموز را تصرف و پس از آن ، با كشتى به بندر عباسى حمله كرد و موفق شد « ملا على شاه » را به اسارت درآورد . افراد حامى ملا على شاه به جزيره قشم رفتند و از رئيس طايفه « آل حرم » « 16 » تقاضاى كمك كردند . « 17 » در اين بين ، « جعفر خان لارى » برادر « نصير خان لارى » كه از اين وقايع آگاه شده بود ، وارد بندر عباسى شد و با هدف بازپسگيرى « هرموز » ، به آن جزيره حمله كرد . فشار نيروى نظامى عليه « قواسم » موجب شد رئيس اين طايفه ، درصدد صلح با نماينده نصير خان لارى برآيد ؛ اما پيشنهاد آنان رد شد و حملات قواسم از دريا به بندر عباسى شدت گرفت و به غارت منازل و حتى دفتر كمپانى هند شرقى منجر شد . « 18 » درگيرى بين « قواسم » و « بنى معين » ، دو سال بعد ، به يك درگيرى دريايى منجر شد . ناوگان « قواسم » متشكل از سى كشتى بزرگ همراه با دو هزار نفر نيرو ، در مقابل قلعهء قشم لنگر انداخت . هدف اصلى آن ، يكسره كردن كار « بنى معين » بود . « 19 » « شيخ عبد اللّه بنى معين » با پنج فروند كشتى به
--> ( 1 ) . فارسنامه ناصرى ، پيشين ، ص 585 . ( 2 ) . تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، پيشين ، صص 124 - 120 . ( 3 ) . فارسنامه ناصرى ، صص 586 - 585 . ( 4 ) . Power Struggles . . . , op . cit . p . 42 . ( 5 ) . اختلاف تجارى ايران و هلند ، پيشين ، ص 190 . ( 6 ) . Power Struggles . . . , p . 44 . ( 7 ) . براى آگاهى از وضعيت مأموران كمپانى هند شرقى انگليس و گزارش آنان درباره وضع عمومى بندر عباس در اين سال بنگريد به : - The Persian Gulf Precis , op . cit . Vol 1 . p . 72 - 74 ( 8 ) . Loriemer , op . cit . Vol 1 . p . 99 . ( 9 ) . The Persian Gulf Precis , op . cit . Vol l . p . 76 . ( 10 ) . اختلاف تجارى ايران و هلند ، پيشين ، ص 193 . ( 11 ) . The Persian Gulf Precis , op . cit . P . 76 . ( 12 ) . Loriemer , op . cit . Vol 1 . P . 99 . ( 13 ) . اختلاف تجارى ايران و هلند ، پيشين ، ص 193 . ( 14 ) . Power Struggles . . . , p . 440 . ( 15 ) . شرح اين درگيرى در كتاب تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، پيشين ، ص 126 آمده است . ( 16 ) . براى آگاهى بيشتر از وضعيت عموى طايفه « آل حرم » بنگريد به : تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان ، پيشين ، ص 131 . ( 17 ) . Power Struggles . . . , op . cit . pp . 45 - 46 . ( 18 ) . Ibid . ( 19 ) . براى آگاهى از شرح اين نبرد بنگريد به : تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، پيشين ، ص 126 . ( محمد اعظم بستكى اين حادثه را در سال 1165 ق . / 1752 م .