حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى
395
بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )
فارس شد . وى به مدت سى سال با كمال استعداد در منصب خود اعمال قدرت كرد ، تا آنكه در سال 1293 ق . / 1876 م . با به حكومت رسيدن فرهاد ميرزا معتمد الدوله ، و به تحريك ميرزا على محمد خان قوام الملك ، يگانه رقيبش ، او را معزول كرده ، به چوب بستند و چند ماهى هم زندانى كردند . مشير الملك پس از پرداخت مبالغ زيادى پول به معتمد الدوله از زندان رهائى يافت و به مكه مشرف شد و پس از مراجعت به ادارهء امور املاك خود پرداخت . از آثار برجاى مانده از وى ، بناى يك باب مسجد در شيراز به نام مسجد مشير الملك است . حاج ميرزا ابو الحسن خان مشير الملك در سال 1303 ق . / 1885 م . در سن هفتاد و هفت سالگى در شيراز درگذشت ( فارسنامهء ناصرى ، پيشين ، ج 2 ، صص 794 و 822 و 866 ؛ سفرنامهء سديد السلطنه ، پيشين ، ص 30 ، حقايق الاخبار ناصرى ، پيشين ، ص 87 ) . مصطفى خان بستكى ( بنى عباسى ) : مصطفى خان ، فرزند احمد خان بستكى ، در سال 1235 ق . / 1819 م . در قصبهء بستك كه ضابطين آن از قديم از مشايخ بستكى بودهاند ، و بزرگ ايشان لقب خانى داشته است ، متولد شد . احمد خان پدر او از سال 1245 ق . / 1829 م . به حكومت تمامى خطهء لارستان منصوب شد . مصطفى خان در سال 1256 ق . / 1840 م . پس از فوت پدر به سمت فرماندارى جهانگيريه ، لشتان ، لنگه و بنادر شيبكوه و جزاير تابعه منصوب گرديد و نيز حكومت بندر عباس از طرف طهماسب ميرزا مؤيد الدوله در سال 1272 ق . / 1855 م . به وى محول شد . مصطفى خان پس از چهل و سه سال حكمرانى در نواحى بستك و جهانگيريه ، بنادر لنگه ، شيبكوه و جزاير تابعه در روز 12 ربيع الاول سال 1299 ق . / 1882 م . دار فانى را وداع گفته و در بستك مدفون ، و پسرش احمد خان بستكى جانشين وى شد . ديوانى از اشعار به نام ديوان فايز به وى منسوب است ( تاريخ جهانگيريه . . . ، پيشين ، صص 230 و 258 و 260 ؛ فارسنامهء ناصرى ، پيشين ، ج 1 ، صص 822 - 823 و جلد 2 ، ص 1518 ) . معتمد الدوله ، فرهاد ميرزا : وى پانزدهمين پسر عباس ميرزا متولد جمادى الاول 1233 ق . / 1818 م . از شاهزادگان فاضل و دانش دوست قاجاريه بود كه در سال 1250 ق . / 1834 م . حكمران خوزستان شد . در سال 1254 ق . / 1838 م . كه محمد شاه عازم هرات شد فرهاد ميرزا را به عنوان نايب الاياله براى حفظ پايتخت در تهران گذاشت ، بنابراين فرهاد ميرزا پيش از آنكه در سال 1278 ق . / 1861 م . به لقب معتمد الدوله نائل شود ، لقب نايب الايالگى داشت . در سال 1257 ق . / 1841 م . كه ناصر الدين ميرزا وليعهد به حكومت فارس تعيين شد ، به نيابت از وليعهد و در سن 24 سالگى به حكومت فارس فرستاده شد و با نهايت قدرت و لياقت توانست آرامش را در آن حدود برقرار سازد . فرهاد ميرزا در سال 1278 ق . / 1861 م . به جاى حاج عليخان حاجب الدوله ( ضياء الملك ) به حكومت لرستان و خوزستان منصوب شده و ملقب به معتمد الدوله گرديد ، وى در سال 1280 ق . / 1863 م . عضو دار الشوراى كبرى شد . معتمد الدوله در سال 1284 ق . / 1867 م . به حكومت كردستان تعيين ، اما در سال 1290 ق . / 1873 م . به جهت عزم ناصر الدين شاه مبنى بر سفر به اروپا فرهاد ميرزا به تهران احضار شد تا با كمك كامران ميرزا نايب السلطنه به ادارهء امور مملكت بپردازد . وى در سال 1293 ق . / 1876 م . به حكومت فارس منصوب گشت و در سال 1298 ق . / 1887 م . كه حكومت فارس هم ضميمهء حكومتهاى ديگر سلطان مسعود ميرزا ظل السلطان گرديد ، به تهران احضار شد . فرهاد ميرزا معتمد الدوله در سال 1305 ق . / 1887 م . درگذشت ، وى داراى تأليفات متعددى است كه عبارتند از : جامجم ، قمقام ، خلاصة الحساب ، منشآت فرهاد ميرزا ، زنبيل ، سفرنامهء مكّهء معظّمه و . . . ( فارسنامهء ناصرى ، پيشين ، جلد 2 ، ص 851 - 852 ، سفرنامهء سديد السلطنه ، پيشين ، ص 49 ، شرح زندگانى من ، پيشين ، جلد 1 ، ص 125 ، حقايق الاخبار ناصرى ، پيشين ، ص 284 ) . معتمد السلطان بوشهرى ، آقا محمد حسن : در سال 1327 ق . / 1909 م . آقا محمد حسن معتمد السلطان بوشهرى به معرفى معين التجار بوشهرى و از طرف فرمانفرماى فارس به سمت كارگزارى بندر لنگه منصوب شد . معتمد السلطان بعدها رئيس عدليه و همچنين در سال 1339 ق . / 1920 م . رئيس بلديه بندر لنگه شد . وى از خاندان اعيان و اشراف بندر لنگه بوده است ( تاريخ جهانگيريه . . . ، پيشين ، ص 321 ) . معتمد السلطان ، محمد تقى خان صولت الملك : محمد تقى خان ( صولت الملك ) سومين پسر مرحوم حاجى مصطفى خان در سال 1272 ق . / 1855 م . در بستك متولد شد . وى در سال 1305 ق . / 1887 م . به حكومت نواحى بستك ، جهانگيريه و بنادر لنگه و شيبكوه رسيد . و در نهايت ، پس از چهل و يك سال حكمرانى ، در 16 ربيع الثانى سال 1346 ق . / 1927 م . برابر با دومين سال سلطنت رضا شاه در باغ خصوصى خود ، واقع در مخدان ( چهار كيلومترى شمال بستك ) درگذشت . ( تاريخ جهانگيريه . . . ، پيشين ، صص 284 و 286 و 287 و 301 ) .