مديريت ادارى صفويان و تغيير گسترده اجتماعى در بندر عباسى و تغيير شرايط منطقه به نفع مسقط و زمامداران آن در اوايل قرن دوازدهم هجرى / هيجدهم ميلادى ، موجب ناامنى و هرج و مرج شديد در بندر عباسى شد ، چنان كه در حال افول و ركود ، خود را آماده تهاجم گسترده نيروهاى ضد صفوى كردند . تهاجم افغان‌ها و بلوچان به اين بندر موجب شد هرج و مرج و ناامنى به اوج خود برسد و كليه معاملات و مبادلات كالا براى دوره‌اى چند ساله متوقف شود . تهاجمات بيرونى به بندر عباسى ، يگانه مصيبت وارد شده بر مردم اين شهر نبود ، بلكه خشم طبيعت نيز مزيد بر علت شد . زلزله مهيب سال 1131 ق . / 1718 م . باعث شد يك ، سوم ساختمان‌هاى شهر ويران شود و حتى محكم‌ترين ساختمان بندر كه دفتر كمپانى هند شرقى هلند بود ، چنان تخريب شد كه نياز به بازسازى كامل داشت . « 1 » در پايان اين بخش براى درك هر چه بهتر تحولات اقتصادى و اجتماعى بندر عباسى در فاصله سال‌هاى 1031 تا 1148 ق . / 1622 تا 1735 م . و شرايط عمومى آن ، ، روايت دو شاهد عينى از وضعيت شهرى بندر عباسى در فاصله تقريبا صد سال آورده مىشود . يك مسافر انگليسى در سال 1050 ق . / 1640 م . درباره بندر عباسى مىنويسد : « بندر عباسى ، شهرى كه در زمان آشنايى اوليه من با آن ، فقط هيجده خانوار در آن مىزيستند ، هم‌اكنون بزرگ‌ترين شهر و در قياس تجارى ، مشابه بهترين شهرهاى انگلستان است ، به گونه‌اى كه شهرى را مشابه آن در آسيا نمىتوان يافت . » « 2 » 95 سال بعد در سال 1145 ق . / 1732 م . « حزين لاهيجى » - شاعر و نويسنده مشهور عصر صفوى - پس از گذران چند ماه زندگى در بندر عباسى ، درباره وضعيت عمومى شهر مىنويسد : « مدت دو ماه در آن بندر مانده . . . در آن وقت به سبب انقلاب دولت و تغيير قوانين سلطنت و تعدى و تحميلات زياده بر طبقات خلائق آن مملكت به هم برآمده و اضطراب و آشوب تمام بود كه خلقى را كه اصناف حوادث و بليات رسيده پايمال چندين ساله ظالم بدمعاش بودند ، با اين حال گماشتگان ديوان و عمال بر هركس به وجوه مختلفه اصناف تحميل و تحصيل زر در پيش داشتند ، عذر و عجز و لابه كسى مسموع نبود و هر كس به حال خود درمانده ، دادرسى در ميان نه ، الحاصل كه عجب حالتى مشاهده مىشد . » « 3 » اينكه چه شرايطى موجب شد شهرى كه نظير آن در آسيا وجود نداشت ، به « اضطراب و آشوب » و هرج و مرج كشيده شود و تمام توان اقتصادى خود را از دست بدهد ، موضوعى بود كه زوايايى از آن در اين قسمت روشن شد . ( 5 ) بندر عباسى در آشوب و هرج و مرج ( 1126 - 1148 ق . / 1714 - 1735 م . ) سقوط اصفهان در سال 1135 ق . / 1722 م . نقطه اوج از هم پاشيدگى سياسى ايران محسوب مىشود . سال‌ها پيش از اين ايام ، سواحل و بنادر خليج فارس در معرض تاخت و تاز طوايف و قبايل مختلف بود . امّا از آن ميان ، « بندر عباسى » از چند سو مورد تهاجم قرار داشت . طوايف بلوچ از شرق و شمال ، طوايف « هوله » از غرب و متحدان امام مسقط از دريا ، موقعيت اين شهر را كاملا به خطر انداختند . بندر عباسى از سال 1126 ق . / 1714 م . به تناوب ، مورد حمله و تجاوز جهازات مسقط قرار گرفت . « 4 » حملات گسترده امام مسقط به بندر عباسى و قشم و بحرين در سال 1129 ق . / 1717 م . موجب واكنش درباريان صفوى شد و به اين منظور ، « لطفعلى خان » - حاكم فارس - مأمور مقابله با تجاوز عمانىها شد . « 5 » از طرف ديگر ، مذاكراتى با پرتغالىها انجام شد كه در عمليات مشترك دريايى عليه جهازات مسقطى وارد عمل شوند ؛ اما اين مذاكرات به نتيجه نرسيد و دست‌اندازىهاى امام مسقط به بندر عباسى همچنان ادامه يافت . « 6 » براى درهم كوبيدن توان اقتصادى بندر عباسى ، نمايندگان امام مسقط با رؤساى طوايف بلوچ ساكن نواحى شرقى بندر وارد مذاكره شدند كه در نتيجهء آن ، اتحادى غير علنى بين آنان بسته شد كه به موجب آن « بلوچان » مسئوليت اصلى حملات زمينى را به اين بندر بر عهده گرفتند و رؤساى طوايف بلوچ با استفاده از موقعيت متزلزل ادارى در سواحل و ايجاد ارتباط با ناراضيان افغان ، نخستين حملات گسترده خود را به بندر عباسى و مسيرهاى پس‌كرانه‌اى آن در سال 1134 ق . / 1721 م . آغاز كردند . « 7 » آنان كه طلايه‌داران اشرف افغان و متحدان امام مسقط بودند كوشيدند ناامنى گسترده‌اى را در بندر عباسى ايجاد كنند . « 8 » شرح روزانه حملات بلوچان به بندر عباسى از سال 1134 تا 1138 ق . / 1721 تا 1725 م . در گزارش‌هاى نمايندگى

--> ( 1 ) . The Persian Gulf , op . cit . p . 255 . ( 2 ) . Bothby , op . cit . pp . 43 - 44 . ( 3 ) . حزين لاهيجى ، ديوان به ضميمه تاريخ و سفرنامه ، تصحيح بيژن ترقى ، تهران ، كتابخانه خيام ، 1350 ، ص 76 . ( 4 ) . فلور ، ويلم ، برافتادن صفويان و برآمدن محمود افغان ، پيشين ، ص 20 ؛ همچنين : مجمع التواريخ ، پيشين ، صص 37 - 36 . ( 5 ) . مجمع التواريخ ، پيشين ، ص 36 ؛ همچنين : انقراض سلسله صفويه ، پيشين ، ص 133 . ( 6 ) . « ژان اوبن » در مقدمه سفرنامه پريرا فيدالگو اطلاعات مفيدى را دربارهء مناسبات ايران و پرتغال در اين دوره ارائه كرده است . بنگريد به : سفرنامه پريرا فيدالگو ، پيشين ، مقدمه . ( 7 ) . برافتادن صفويان و برآمدن محمود افغان ، پيشين ، ص 86 . براساس اسناد هلندى ، نخستين نشانه‌هاى تهاجم بلوچان به بندر عباسى در ماه دسامبر 1721 برابر با ماه ربيع الاول 1134 ديده شده است . ( 8 ) . براى آگاهى بيشتر از گزارش‌هاى انگليسى دربارهء حملات بلوچان به بندر عباسى بنگريد به : گزارش‌هاى « الكساندر هاميلتون » كه در آن ايام در بندر عباسى حضور داشته است . گزارش او با مشخصات زير چاپ شده است : A New Account of The East Indies . op . cit .