داخلى و خارجى را راضى و مطمئن نگه داشت و زمينه مناسبى را براى توسعه اقتصادى كشور ايران پديد آورد . همه شهرهاى ساحلى جنوب و بيش از همه « بندر عباسى » نيز از اعمال چنين سياستى بهره‌مند شدند . بدين ترتيب ، اين بندر كوچك و ناشناس ، طى دوران واليگرى امام قلى خان به يك بندر تجارى بين المللى تبديل و كانون اصلى مبادلات دريايى خليج فارس شد . سياست برنامه‌ريزىشدهء « شاه عباس اول » در جهت « تجديد حاكميت ايران بر خليج فارس » و « رونق تجارت دريايى ايران » كارآمدى خود را نشان داد و « بندر عباسى » طى دوره‌اى كوتاه ، به بندرى بين المللى و پر رونق تبديل شد . اساس اين سياست بر دو اصل مهم « تأمين امنيت سياسى و اجتماعى » و « نظارت كامل بر عملكرد مأموران ادارى » استوار بود . عملى ساختن اين دو اصل اساسى و مهم ، نتايج درخشانى را به بار آورد و ايران را در تجارت دريايى منطقه‌اى به جايگاه شايسته‌اى رسانيد . نظم و امنيت موجود در ايران موجب شگفتى بسيارى از مسافران دوره صفويه مىشد . « تاورنيه » ، سياح مشهور فرانسوى ، تاكيد مىكند كه در ايران « جدا شدن از كاروان يا حتى تنها سفر كردن كاملا بىخطر است » . « تونو » ، ديگر سياح فرانسوى نيز مىنويسد كه « بعد از رسيدن به ايران كاروان‌ها نگهبان شبانه نمىگذاشتند » . « اولئاريوس » به شدت تحت تأثير تربيت و ادب ايرانيان قرار گرفته و « فراير » از تفاوت رفتارهاى اجتماعى و تأمينى هنديان و ايرانيان شگفت‌زده شده است . « 1 » در آن دوران ، حفظ امنيت جاده‌ها بر عهده « راهداران » قرار داشت . تاورنيه درباره اعمال نظارت راهداران مىنويسد : « اين راهداران را چنان در سراسر مملكت به كار گماشته‌اند كه براى كسب اطلاع از وضع و سرنوشت كسى كه مرتكب خلاف شده است كافى است كه به محل كار آنها مراجعه شود . در واقع فرار خلافكار در ايران غير ممكن است . » « 2 » همانگونه كه « استينزگارد » به دقت تشخيص داده است ، در منابع تاريخى و به ويژه سفرنامه‌هاى اروپاييان تا اواخر حكومت شاه عباس دوم ( 1077 ق . / 1662 م . ) هيچ اشاره‌اى به ناامنى در راه‌هاى داخلى ايران نشده است . « 3 » ايجاد چنين شرايطى در سايه اعمال « مديريت متمركز منطقه‌اى » ميسر شد كه در دوره شاه عباس اول ، به ويژه در اداره ايالت فارس به اجرا درآمد . مجرى اين سياست ، امام قلى خان بود كه توانست طى دوره حكومت خود در فارس بين سال‌هاى 1021 ق . / 1612 م . تا 1043 ق / 1633 م . با نظارت كامل بر امور ادارى « بندر عباسى » مناسبى را پديد آورد . « شيراز » به عنوان والىنشين صفوى از رونق فوق العاده‌اى برخوردار شد ، چنان‌كه از آن با عنوان « دومين شهر ايران از نظر زيبايى و شكوه » ياد شده است . « 4 » توجه به آبادى و رونق شهرهاى پس‌كرانه‌اى بندر عباسى همچون لار ، شيراز و كرمان نيز از جمله سياست‌هاى اعمال شده در اين دوره محسوب مىشود . ( 4 ) زمينه‌هاى افول و ركود بندر عباسى ( 1080 تا 1126 ق . / 1669 تا 1714 م . ) با همه توجهى كه پادشاهان صفوى به امور مرتبط با رونق تجارت نشان مىدادند ، شواهد تاريخى بر افول تدريجى تجارت « بندر عباسى » در نيمه دوم قرن يازدهم هجرى / هفدهم ميلادى دلالت مىكند . به عبارت ديگر ، « بندر عباسى » در نيمه دوم قرن يازدهم هجرى / هفدهم ميلادى به تدريج موقعيت ممتاز و برتر خود را در خليج فارس و تجارت منطقه‌اى از دست داد و آثار افول و ركود در آن نمايان شد . بسيارى از محققان حوزه خليج فارس ، ركود بندر عباسى را معلول « مرگ شاه عباس اول » و ضعف جانشينان او دانسته و اين جمله مشهور « شاردن » را ملاك قضاوت خود قرار داده‌اند كه گفته است : « هنگامى كه اين پادشاه بزرگ از جهان رخت بربست ، رونق و رفاه نيز از ايران رخت بربست . » « 5 » اينكه اين جمله تا چه اندازه مىتواند بيانگر واقعيات تاريخى باشد ، موضوعى است كه در اين مجال نمىگنجد ؛ اما دربارهء تسرى اين تحليل بر « دلايل افول بندر عباسى » بايد گفت كه شواهد و مدارك تاريخى نشان مىدهد كه عواملى چند ، زمينه‌هاى ركود بندر عباسى را فراهم كرده‌اند . به عبارت ساده‌تر ، پاسخ اين پرسش را بايد در بررسى « روند عمومى ساختار ادارى و اجتماعى و اقتصادى صفويان » و تغييرات عمده آن در نيمه دوم قرن يازدهم هجرى / هفدهم ميلادى جست‌وجو و اين جمله « شاردن » را در راستاى بررسى همه جانبهء اين روند ارزيابى كرد . به راستى ، چه عواملى باعث شد زمينه‌هاى ركود و افول

--> ( 1 ) . براى آگاهى از وضعيت امنيت راه‌هاى داخلى ايران بنگريد به : سيورى ، راجر ، ايران عصر صفوى ، ترجمه كامبيز عزيزى ، تهران ، نشر مركز ، 1378 ، صص 190 - 189 . ( 2 ) . سفرنامه تاورنيه ، ترجمه حميد ارباب شيروانى ، تهران ، انتشارات نيلوفر ، 1383 ، ص 277 . ( 3 ) . The Asian Trade Revolution , op . cit . p . 400 . ( 4 ) . براى آگاهى بيشتر از وضعيت عمومى شيراز در دوره حاكميت امام قلى خان بنگريد به : - Herbert , op . cit . pp . 63 - 67 . - MandeLsLo , op . cit . p . 6 . - Thevenot , op . cit , pp . 124 - 127 . - Ferier , op . cit . pp . 211 , 219 . همچنين ، سفرنامه تاورنيه ، پيشين ، صص ، 37 - 334 ؛ فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ج 1 ، صص 462 و ج 2 ، ص 1221 ؛ ( 5 ) . اين جمله از قول شاردن نخستين بار در تاريخ ايران تأليف « سايكس ، سرپرسى » آمده است و پس از آن « سيورى » و بسيارى از محققان ديگر از اين جمله به عنوان چهارچوبى تحليلى درباره دلايل افول سلسله صفويه استفاده كرده‌اند . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : سرپرستى سايكس ، تاريخ ايران ، ترجمه سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى ، تهران ، دنياى كتاب ، 1377 ، ج 2 ، ص 260 ؛ همچنين : راجر سيورى ، پيشين ، ص 99 .