در ساختن تأسيسات بين راهى و به ويژه كاروانسراهاى متنوع ، موجب شده است دوره صفوى « عصر طلايى ايجاد كاروانسرا » خوانده شود . « 1 » با تمركز تجارت دريايى در « بندر عباسى » ، مسئله راه‌هاى دسترسى به اين بندر از مهم‌ترين دغدغه‌هاى دولتمردان صفوى شد و به همين دليل ، طى دوره صفويه تأسيسات بسيارى در مسير بندر عباسى به اصفهان ساخته شد . طول كل مسير حدود 1333 كيلومتر بود كه كاروان‌ها طى دوره‌اى يك ماهه آن را طى مىكردند . « 2 » اين مسير طولانى از لحاظ آب و هوا ، شرايط نسبتا متفاوتى داشت ، چنان كه به ترتيب ، از بندر عباسى تا لار و جهرم ، ناحيه گرم و خشك بود و از جهرم تا اصفهان از ناحيه معتدل نيمه كوهستانى مىگذشت . مهم‌ترين مسئله در مسيرهاى گرم و خشك ، تأمين آب آشاميدنى كاروان‌ها و همچنين در امان ماندن از گرماى سوزان بود كه معماران عصر صفوى با طراحى ويژه ابنيه ، از عهده اين مهم برآمدند . كاروانسراهايى كه در مسير بندر عباسى به لار و در ناحيه گرم و خشك ساخته شد ، از معمارى متفاوتى برخوردار بود . اين كاروانسراها معمولا فاقد حياط مركزى بوده و به شكل چليپايى با گنبد مركزى ساخته شده‌اند و طراحى داخلى آنها به گونه‌اى است كه هواى كاروانسرا را خنك نگه مىدارد . « 3 » اين شيوه معمارى در دوره صفويه با معمارى چهار ايوانى تلفيق شده و تركيبى جديد ايجاد كرده كه در بخش عمده مسير بندر عباسى به لار از آن استفاده شده است . « 4 » نوع معمارى اين بناها منطبق با شرايط طبيعى ، طراحى شده است و آگاهى عميق معماران عصر صفوى را از كاربرى معمارى محيطى نشان مىدهد . در مطالعات باستان‌شناسى از اين‌گونه ساختمان‌ها با عنوان « كاروانسراهاى كرانه پست خليج فارس » ياد مىشود . « 5 » سيلوا فيگوئروا ، سفير اسپانيا در دربار شاه عباس بزرگ ، ويژگىهاى كاروانسراهاى مسير بندر عباسى را به خوبى شرح داده است . در بخشى از سفرنامه او آمده است : « كاروانسراى گچين و همچنين ديگر كاروانسراهايى كه بين بندر و لار ساخته شده است از لحاظ ساختمان ، با آنچه از لار به بعد ديده مىشود فرق دارند . اين كاروان‌سرا به شكل قسمت پيش آمده يا رواق كليسا ساخته شده و در چهار طرف چهار در دارد . در وسط گنبدى دارد كه بهترين قسمت ساختمان محسوب مىشود . اين گنبد ، بادهايى را كه موجب خنكى ساختمان مىشود و در قسمت عمده سال مورد نياز است ، به سوى خود مىكشد . كاروانسرا از بيرون مكعب شكل است و دو ، سه پا بلندتر از زمين ساخته شده است تا شتران و ديگر حيوانات نتوانند بدان داخل شوند . در خارج بنا ، در سراسر طول ديوارها ، پلكانى ساخته‌اند كه درعين‌حال ، آخور حيوانات نيز هست . براى داخل شدن به ساختمان بايد از اين پلكان بالا رفت . در هر يك از اضلاع چهارگانه ساختمان ، هفت تا هشت اتاق كوچك هست كه درهاى آنها به پلكان دورادور بنا باز مىشود . صحن بزرگى كه زير گنبد قرار گرفته است و از هر چهار در اصلى بدان وارد مىشوند ، تالار عمومى است و همه مىتوانند براى خنك شدن و استراحت از آن استفاده كنند . » « 6 » در برخى از اين كاروانسراها براى تهويه هوا از « بادگير » استفاده شده است و به اين ترتيب ، مسافران مىتوانستند تا حدود زيادى ، از گرماى طاقت‌فرساى محيط در امان بمانند . « 7 » از آنجا كه تأمين آب آشاميدنى از مهم‌ترين ضروريات كاروان‌ها به شمار مىرفت ، در مجاورت كاروانسرا معمولا يك يا دو و گاه چند آب‌انبار ( بركه ) ساخته مىشد . بيش از هر چيز ، ساختمان ويژه آب‌انبارها نظر مسافران را به خود جلب مىكرد . بركه‌ها ، از تنوع معمارى ويژه‌اى برخوردار بودند و مىتوانستند در ماه‌هاى پرباران ، بخشى از آب‌هاى جارى را در خود ذخيره كنند و با توجه به مسقف بودن بركه‌ها ، آب‌هاى ذخيره شده تا مدت‌هاى مديد گوارا و خنك نگهدارى مىشد . سرتوماس هربرت درباره بركه‌هاى بين راه بندر عباسى - لار مىنويسد : « اين آب انبارها به ندرت به صورت دايره ساخته مىشوند و عمدتا بيضى شكل‌اند . ارتفاع طاق قوسى آن مساوى با عمق بركه است . نكته عجيب اين است كه آب براى مدت طولانى و بدون حركت در آنجا باقى مىماند . » « 8 » بر اين اساس ، در مسير بندر عباسى تا جهرم ، در جوار همه كاروانسراها ، آب انبار تعبيه و به اين ترتيب آب آشاميدنى كاروان‌ها تأمين شد . تقريبا تمامى كاروانسراهاى مسير بندر عباسى به لار كه در ناحيه پست كرانه‌اى قرار دارند تاكنون سالم باقى مانده‌اند و برخى از محققان ، از جمله « هاينس گاوبه » « 9 » ، « محمد يوسف كيانى » ، « ولفرام

--> عيسى بهنام ، تهران ، سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران ، ص 27 . ( 1 ) . ولفرام كلايس ، محمد يوسف كيانى ، كاروانسراهاى ايران ، تهران ، سازمان ميراث فرهنگى ، 1373 ، ص 3 . ( 2 ) . براى مثال ، مىتوان از مسافرت يك تاجر هلندى ياد كرد كه مسير بندر عباسى تا اصفهان را يك ماهه طى كرده است . بنگريد به : - Floor , Willem , The Bandar Abbas - Isfahn route in the Late safavid era ( 1617 - 17 - 17 ) , Iran , 1999 , pp . 67 - 94 . ( 3 ) . Gaube , Heinze , Ein Abschnitt der safavidischen Bandar - e Abbas - shiraz - strasse : die strecke von seyyeal Gamal al - din nach lar , Iran xvll , 1979 , pp . 33 - 48 . براى مثال بنگريد به طرح‌هاى كاروانسراهاى مسير بندر عباسى به لار : كاروانسراهاى ايران ، پيشين ، ص 326 ( كاروانسراهاى جيحون ) ، ص 322 ( كاروانسراى تنگ دالون ) ، ص 323 ( كاروانسراى تنگ نو ) ، ص 310 ( كاروانسراى بادنى ) ، ص 314 ( كاروانسراى بركه سلطان ) ، ص 315 ( كاروانسراى بركه سفيد ) ، ص 316 ( كاروانسراى بركه سه تا ) ، ص 319 ، ( كاروانسراى تكيه خانه ) . ( 4 ) . براى نمونه بنگريد به : كاروانسراهاى ايران ، پيشين ، ص 347 ( كاروانسراى هرمود ) ، ص 337 ( كاروانسراى قلعه پهلو ) ، ص 313 ( كاروانسراى بادنى ) . ( 5 ) . كاروانسراهاى ايران ، پيشين ، ص . 13 ( 6 ) . سفرنامه سيلوا فيگوئروا ، پيشين ، صص 73 - 72 . « ژان تونو » نيز در سفرنامه خود ، توصيف خوبى از معمارى كاروانسراهاى بندر عباسى به لار ارائه كرده است ، بنگريد به : - The travels of Monsieur de Thevenot in to the Levant in Three Parts , London , 1689 , pp . 131 - 135 . ( 7 ) . براى نمونه بنگريد به تصوير كاروانسراى بادگيردار در كتاب كاروانسراهاى ايران ، پيشين ، ص 566 . ( 8 ) . travels in Persia , op . cit . p . 52 . ( 9 ) . « هاينس گاوبه » در دو مقاله منتشر شده ، بخشى از كاروانسراهاى لارستان را در دو مسير بندر عباسى و سيراف ، معرفى كرده است ، براى آگاهى بيشتر بنگريد به :