به محل رقابت و فعاليت سه كمپانى تجارى انگلستان ، هلند و فرانسه تبديل شد . انگلستان در سال 997 ق . / 1588 م . با غلبه بر ناوگان دريايى اسپانيا تفوق دريايى خود را به طور كامل به دست آورد « 1 » و فعاليت بازرگانى خود را در سطح جهان گسترش داد . كمپانى هند شرقى انگليس در آخرين روزهاى سال 1009 ق . / 1600 م . به فرمان « ملكه اليزابت » تأسيس شد كه در آغاز ، شمار سهامداران اصلى آن 217 نفر بودند . اين كمپانى با سرمايه‌اى بالغ بر 68873 ليره انگليسى و با هدف تجارت با هند آغاز به كار كرد . « 2 » پس از آنكه شركت هند شرقى در هندوستان رونق گرفت ، كالاهاى انگليسى ، به ويژه ماهوت ، در هند رواج بسيارى يافت و به اين جهت كارگزاران كمپانى ، مقدار بسيار زيادى ماهوت به هندوستان وارد كردند ، به گونه‌اى كه مقدار آن مازاد بر مصرف داخلى شد و در انبارها بىمشترى ماند . رئيس تجارتخانه انگليسى در هند با هدف يافتن بازارهاى تازه براى فروش ماهوت ، مأمورانى را براى شناسايى بازار ايران به خليج فارس اعزام كرد . « ريچارد استيل » ( Richard Steal ) ، و « جان كروثر » ( John Crawther ) نخستين فرستادگان كمپانى هند شرقى بودند كه به ايران اعزام شدند و پس از بررسى وضعيت اقتصادى ايران ، گزارشى دال بر آماده بودن بازار مصرف ايران براى ماهوت ارائه كردند كه موجب نخستين تماس‌هاى رسمى ايران و كمپانى هند شرقى شد . « 3 » پس از آن ، مراودات بعدى نيز انجام يافت و دفتر نمايندگى اين شركت در سال 1027 ق . / 1617 م . در اصفهان تأسيس شد . « 4 » مناسبات ايران و كمپانى هند شرقى منجر به عقد پيمان‌نامه نظامى عليه پرتغالىها و مشاركت نسبى در فتح هرموز شد . « 5 » در ماده دوم اين قرارداد پيش‌بينى شده بود كه « درآمدهاى گمركى به طور مساوى بين طرفين تقسيم خواهد شد و كالاهاى انگليسى از تمام حقوق گمركى معاف خواهد بود . » « 6 » اين امتياز ، عامل عمده و اصلى تداوم حضور كمپانى در بندر عباسى محسوب مىشد . در بسيارى از موارد نيز موجب ادامه كار مأموران انگليسى در ايران شد . از سوى ديگر پرداخت سهم كمپانى تا پايان دوره صفويه از جمله مسائل مناقشه برانگيز بين كمپانى و ديوانسالاران ايران بود . « 7 » پس از اخراج پرتغالىها از هرموز و انتقال مركز تجارت به « بندر عباسى » ، شاه عباس اول در سال 1023 ق . / 1623 م . اجازه داد مأموران كمپانى هند شرقى در دو خانه در شهر مستقر شوند ، ولى اجازه ساخت بنا را به آنها نداد ، چون بيم آن را داشت كه از اين ساختمان به عنوان قلعه نظامى استفاده شود . « 8 » اين دو بنا كه احتمالا به سبك معمارى دوره صفويه از سنگ ساخته شده بود ، جزء بهترين ساختمان‌هاى شهر در آن دوره محسوب مىشد . « 9 » « شاردن » كه اين ساختمان را خوب مىشناخته است ، درباره آن مىنويسد : « مركز كمپانى انگليس خانه‌اى بزرگ و وسيع و دو طبقه است و باغى زيبا با دو حوض دارد . نود سال قبل كه اين قصر به كمپانى داده شد ، امور تجارى كمپانى خوب و مشتريانش زياد بودند ، ولى حالا ديگر وضع به همان منوال نيست . تقريبا سى سال است كه از اين ساختمان زيبا به عنوان خانه ييلاقى استفاده مىشود . » « 10 » در آغاز ، عمده‌ترين كالايى كه خريدارى مىشد « ابريشم » بود كه بيشترين حجم مبادلات را به خود اختصاص مىداد . « 11 » صادرات ابريشم تا سال 1015 ق . / 1640 م . ادامه يافت و پس از آن كمپانى هند شرقى انگليس نتوانست در رقابت با هلندىها به خريد ابريشم و صادرات آن از بندر عباسى بپردازد « 12 » و توجه خود را به صادرات و واردات ديگر اقلام معطوف كرد . مهم‌ترين صادرات ايران در اين دوره ، مرواريد ، اسب ، كرك ، پارچه‌هاى زربفت ، پارچه‌هاى پرده‌اى ، قاليچه ، كارهاى چرمى ، چرم ساغرى ، پسته ، بادام ، خشكبار ، پادزهر ، انقوزه ، زرنيخ زرد ، فيروزه ، صدف ، سنگ لاجورد ، گلاب و نوشابه‌هاى شيرازى بود كه از آن ميان ، صادرات مرواريد و اسب ارزش بسيار بالايى داشت . مهم‌ترين واردات به خليج فارس در اين دوره هم عبارت بودند از : پارچه‌هاى گوناگون الوان ، قلع ، سرب ، فنجان ، ساعت ، ظروف و قرمزدانه ، و واردات كالاهايى از هندوستان مانند چوب صندل ، عاج ، روغن ، نارگيل ، شكر و پارچه‌هاى پنبه‌اى . « 13 »

--> ( 1 ) . « موتريو » در مقاله‌اى تحليلى با عنوان « زوال و سقوط دريايى پرتغال » جزئيات تحليلى شايسته‌اى را درباره رقابت دريايى انگلستان و هلند با پرتغالىها و اسپانيايىها به دست داده است . بنگريد به : - Moterio , Armando da Silva Saturnino , « The decline and Fall of Portu - guese Sea Power » , 1583 - 1663 » , Journal of Military History 65 , January 2001 , pp . 9 - 20 . ( 2 ) . Loriemer , ( Historical ) , op . cit . p . 10 . Foster , William , England's quest of Eastern Trade , London and New york , 1998 , pp . 144 . 153 . ( 3 ) . op . cit , pp . 295 - 305 . ( 4 ) . Loriemer ( Historical ) , op . cit . p . 19 . ( 5 ) . براى آگاهى از جزئيات اين رويداد بنگريد به : - تاريخ مهاجرت اقوام در خليج فارس ، پيشين ، صص 436 - 430 ؛ همچنين : مطالعاتى در باب بحرين و جزاير و سواحل خليج فارس ، پيشين ، صص 88 - 80 ؛ همچنين : مسئله هرموز در روابط ايران و پرتغال ، پيشين ، صص 204 - 197 ( 6 ) . Loriemer ( Historical ) , op . cit . p . 24 . ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر ، در پيوست چهارم ، فهرست دريافتى عوايد گمركى ايران و ميزان درآمدهاى آن طى دوره صفويه در يك جدول نشان داده شده است . ( 8 ) . Loriemer ( Historical ) , op . cit . p . 29 . ( 9 ) . Thevenot , op . cit . Vol . 2 . p . 136 ; Bruce , John , Annals of The Honorable East India Company , 18 Volume , Vol . 1 , pp . 243 - 244 ; Stodart , Robert , The Journal of Robert Stodart , edition by Sir E . Denison Ross , London , 1935 , pp . 78 - 81 . ( 10 ) . Matthee , op . cit , pp . 99 - 101 . براى آگاهى بيشتر از وضعيت ساختمان دفتر تجارى انگلستان در بندر عباسى بنگريد به : لاكهارت ، لارنس ، انقراض سلسله صفويه ، ترجمه اسماعيل دولتشاهى ، تهران ، شركت انتشارات علمى و فرهنگى ، 1380 ، صص 332 - 331 . ( 11 ) . Matthee , op . cit . p . 243 . براى آگاهى بيشتر ، فهرست صادرات ابريشم از ايران توسط دو كمپانى هند شرقى انگليس و هلند در پيوست هشتم اين مجموعه آمده است . ( اين فهرست برگرفته از كتاب « رودى متى » ، صفحات 4 - 243 است ) ( 12 ) . Loriemer , ( Historical ) , op . cit . p . 164 . ( 13 ) . براى آگاهى بيشتر ، از فهرست اقلام واردات و صادرات به خليج فارس بنگريد به : - Saldanha , J . A . The Persian Gulf Precis , Archive editons , 1986 , Vol IIIV .