نام داشت . « 1 » در همان حال ، حكومت بوشهر و لنگه و بندر عباسى از فارس منتزع شد تا حاكم جديد بتواند امور ادارى آن نواحى را بدون دخالت مستقيم والى فارس سامان دهد . « 2 » سعد الملك پس از انتصاب به حكومت بنادر و جزاير خليج فارس در سال 1299 ق . / 1882 م . وارد بوشهر شد و مقدمات شكل دادن سازمان جديد را فراهم آورد . « 3 » الگوى اجرايى او در اين اقدامات ، كتابچه‌اى بود كه امين السلطان به حسينقلى ميرزا سعد الملك داده بود تا طبق آن عمل كند . اقدامات اجرايى سعد الملك در سال 1299 ق . / 1882 م . موجب تغييراتى در بندر عباسى ، بندر لنگه و بوشهر شد . همين امر نارضايتى كارگزاران انگليس را برانگيخت و اعتراض آنان به پادشاه ايران موجب شد امين السلطان از سعد الملك بخواهد اجراى تنظيمات را متوقف سازد . در بخشى از نامه سعد الملك خطاب به امين السلطان به تاريخ 1299 ق . / 1882 م . آمده است : « تشكيل مجلس لنگه موافق كتابچه كه سابق ايفاد شد براى تسهيل امر داخله و خارجه بوده و الا در كل بنادر فارس از آن اجزاء معتبرى نيست كمال اكراه را هم از مداخله در اين عمل دارند حال كه سفارت دولت فخيمه راضى نيست به كلى مىنويسم موقوف شود . » « 4 » اقدامات امين السلطان دربارهء انتزاع حكومت بنادر و جزاير از ايالت فارس به تشكيل اداره‌اى جديد تعبير شده است « 5 » و احتمالا آن را بايد آغاز رسمى « كارگزارى بنادر و جزاير خليج فارس » به عنوان يك واحد ادارى مجزا از وزارت امور خارجه در اين تاريخ قلمداد كرد . به‌هرحال پس از مرگ امين السلطان در سال 1300 هجرى ، فرزندش ميرزا على اصغر خان اتابك اعظم اقدامات او را دنبال كرد و همو بود كه در سال 1305 ق . / 1887 م . تشكيلات ادارى حكومت بنادر و جزاير را رسما اعلام و محمد حسن خان سعد الملك برادر حسينقلى خان نظام ما فى را به اين سمت منصوب كرد . « 6 » در منابع اين دوره از سعد الملك به عنوان امير البحر يا دريا بيگى ياد شده است . « 7 » شكل‌گيرى اين نهاد جديد به معناى تلاش حكومت قاجار براى تثبيت موقعيت خود در بنادر خليج فارس است . و از اين تاريخ به بعد كليه سواحل ايران تحت نظارت عاليه حاكم بنادر و جزاير خليج فارس قرار گرفت كه مقر اصلى آن در بوشهر بود . با توجه به اهميت اين رويداد در تحولات بندر عباسى و مضافات آن و رويدادهاى مسقط « 8 » اين مجموعه دربردارندهء 97 سند ، شامل مكتوبات و گزارش‌هاى ادارى اين نواحى بين سال‌هاى 1299 ق . / 1882 م . تا 1321 ق . / 1904 م . است . اين تعداد سند ، اطلاعات و اخبار ادارى را در فاصله اجراى طرح جديد « حكومت بنادر و جزاير خليج فارس » 1299 ق . / 1882 م . تا آستانه انقلاب مشروطيت 1321 ق . / 1904 م . ارائه مىكند . با وقوع انقلاب مشروطيت ، امور مربوط به قانونگذارى در حيطه اختيارات مجلس شوراى ملى قرار گرفت و تحول عمده‌اى در امور ادارى ايران پيش آمد و بنادر و جزاير نيز از اين تحولات بهره‌مند شدند . با استفاده از اسناد ادارى دوره « حكومت بنادر و جزاير خليج فارس » در اين مجموعه و با بهره‌گيرى از ديگر مراجع تاريخى ، ميزان كارآيى اين نظام در بندر عباسى و مضافات آن به شرح زير بررسى مىشود . شكل‌گيرى نظام ادارى جديدى تحت عنوان « حكومت بنادر خليج فارس » نشان‌دهندهء توجه روزافزون حكومت قاجار در اواخر عصر ناصرى به مسائل و مشكلات بنادر بوده است . از طرف ديگر قرار دادن تمامى بنادر خليج فارس تحت اداره يك حكومت مستقل احتمالا واكنشى به مشكلات عمده ادارى اين نواحى به شمار مىآيد ، در واقع ناهماهنگى بين مراكز قدرت ( شيراز ، بوشهر ، لارستان و تهران ) و چند دستگى در تصميم‌گيرىهاى مرتبط با بنادر و تعارض و تضاد در امور اجرايى از جمله اين مشكلات بوده است . در نتيجه تشكيل « حكومت بنادر خليج فارس » به معناى تأسيس نهادى جديد بوده كه مىكوشيده است مشكلات و مسائل بنادر خليج فارس را تحت يك مديريت واحد حل‌وفصل كند و البته توجه عمده در آغاز كار معطوف به يك دست كردن اداره گمركات در بنادر بوده است . با توجه ، به اينكه امكان تفكيك امور مالى و ادارى چندان ساده نبود ، سرانجام اين نهاد كليه امور ادارى و مالى بنادر را زير كنترل خود در آورد و با عنوان « حكومت بنادر و جزاير خليج فارس » ، شناخته شد . عملكرد حاكم بنادر و جزاير - حسينقلى خان نظام ما فى « سعد الملك اول » « 9 » - بيانگر اين مطلب است كه حكومت قاجاريه در مسئله اداره بنادر و جزاير همچون گذشته به سمت « اعمال سياست متمركز » رفته و حاكم بنادر در واقع نماينده اصلى پادشاه در اين امور بوده است . حسينقلى خان نظام السلطنه بلافاصله پس از ورود به منطقه ، « ميرزا نصر اللّه » را به سمت حكومت عباسى منصوب و « ميرزا پاشا » را

--> ( 1 ) . اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ؛ المآثر و الآثار ، به كوشش ايرج افشار ، تهران ، اساطير ، 1367 ، ص 427 . ( 2 ) . وقايع اتفاقيه ، به كوشش سعيدى سيرجانى ؛ تهران : انتشارات نوين ، 1362 ، ص 152 . ( 3 ) . همان‌جا ، ص 151 . ( 4 ) . صفايى ، ابراهيم ؛ رهبران مشروطه ؛ تهران : انتشارات جاويدان ، 1383 ، ص 17 . ( 5 ) . The Gazzetteer . . . , Historical , op . cit . Vol . 1 . p . 289 ( 6 ) . وقايع اتفاقيه ، پيشين ، ص 308 ، در روزنامه ايران ، شماره 661 ، نهم ذى قعده 1305 ق . آمده است : از قرار روزنامه وقايع آن حدود محمد حسن خان سعد الملك حكمران بندرات فارس روز هجدهم شوال وارد بندر بوشهر كه مركز حكومت است شد . ( 7 ) . وقايع اتفاقيه ، پيشين ، ص 309 . ( 8 ) . بخشى از اين اسناد گزارش‌هاى نمايندگى ايران در بمبئى پيرامون تحولات مسقط و مداخلات انگليس در امور مختلف خليج فارس بوده و متضمن برخى حقايق تاريخى است كه در شناساندن كيفيت تحولات بنادر ايرانى خليج فارس مؤثر است . ( 9 ) . خاطرات و اسناد حسينقلى خان نظام السلطنه ما فى « سعد الملك اول » از سال 1299 قمرى تا سال 1302 قمرى به مدت سه سال حاكم بنادر و جزاير خليج فارس بود . بنگريد به : خاطرات و اسناد حسينقلى خان نظام السلطنه ، پيشين ، باب اول ، صص 112 - 99 .