سرنوشت شاهزاده قاجارى اين بود كه در زمان حكومت خود در فارس ، مسئله « بندر عباسى » را كاملا به نفع حاكميت ايران حل كند و تحولى بزرگ را در امور ادارى بنادر ميانى خليج فارس رقم زند . كيفيت اين تحولات تحت عنوان « دوره دوم واليگرى حسام السلطنه و مسئله بندر عباسى » به شرح زير بررسى خواهد شد . ( 8 ) دورهء دوّم والىگرى حسام السلطنه و مسئله بندر عباسى « سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه » كه در سالهاى 1275 تا 1277 ق . / 1859 تا 1861 م . ، تجربه واليگرى فارس را داشت ، يك بار ديگر ، در سال 1282 ق . / 1856 م . به اين سمت منصوب شد . با ورود او به اين ايالت ، دورهاى جديد از اقدامات حكومت قاجار در بنادر ايران آغاز شد . تجربه حكومت فارس و عزم و اراده حسام السلطنه براى تغيير نحوه اداره بنادر ، بلافاصله پس از استقرار در شيراز ، خود را نشان داد . در بيستم ماه جمادى الاول سال 1283 ق . / سپتامبر 1866 م . طى نامه‌اى به « شيخ سعيد خان » ، نماينده امام مسقط او را از پرداخت ماليات عباسى به سلطان مسقط تا روشن شدن تكليف قرارداد منع كرد . ( س . 142 ) در اين ايام وضعيت سلطان سالم در مسقط به دليل شورش مجدد برادرش « تركى » چندان مساعد نبود ؛ ( س . 143 و 144 ) چه تركى با استفاده از نيروهايى كه از بندر لنگه تدارك ديده بود ، به يكى از قلاع مهم مسقط دست يافته و شرايط دشوارى را براى « سلطان سالم » ايجاد كرده بود . « 1 » به احتمال بسيار ، وضعيت نابسامان مسقط را نماينده مقيم ايران به حاكم فارس گزارش كرده است . « حسام السلطنه » نيز براساس اين اخبار ، ضمن تشريح موقعيت انگلستان در منازعه بين سلطان سالم و تركى در مسقط ، به پادشاه ايران توصيه مىكند كه اجازه تصرف عباسى را به او بدهد . ناصر الدين شاه نيز در ماه جمادى الاول سال 1283 قمرى / 1867 م . طى دست خطى در حاشيه نامه صدر اعظم ، در اين‌باره مىنويسد : « البته بندر عباسى را تصرف كند و بايست از دست اين خارجيها بگيرد و ساخلو و توپ معتبر از دولت آنجا بگذارد . بسيار واجب و لازم است . » شاه در ادامه تأكيد مىكند كه : « اما اين تلغراف را نبايد انگليسيها بفهمند . بايد طورى تلگراف كرد كه آنها نفهمند يا به رمز يا به طور ديگر . » ( س . 145 ) « سلطان مراد ميرزا » براساس دستور العمل شاه قاجار ، بلافاصله نسبت به اعزام دو نفر از كارگزاران خود به بندر عباسى براى كسب اطلاع و ارسال اخبار و گزارش به شيراز اقدام كرد . ( س . 146 ) حركت سياسى حاكم فارس و تحرك جديد نظامى ايران در مناطق مجاور عباسى موجب شد « سلطان مسقط » تمايل خود را به افزودن بر ميزان اجاره ماليات اين بندر اعلام كند ( س . 148 ) و در همان حال « شيخ سعيد » نماينده خود را براى مذاكره با حاكم لار و والى فارس به اين نواحى اعزام كرد . ( س . 150 ) كارپرداز ايران در بمبئى طى نامه‌اى به وزارت امور خارجه نسبت به اين تحركات جديد و قصد اصلى انگلستان از مداخله در اين امر هشدار ميدهد . ( س . 151 ) در همان حال ، « سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه » براى دور كردن « حاج احمد خان كبابى » از مسقط و ايجاد زمينه مناسب براى جلب اعتمادش ، حكومت بندر لنگه و مضافات آن را طى حكمى به او واگذار مىكند . ( س . 152 ) احتمالا قصد اصلى او از اين اقدام اميدوار كردن « حاج احمد خان كبابى » به الطاف دولت ايران و جلوگيرى از اقدامات مؤثر ضد ايرانى او در جنوب بوده است . چه او در اين دوره نقش مهمى را در حوادث و تحولات منطقه‌اى ايفا كرده است . در همان حال كارپرداز ايران در بمبئى طى نامه‌اى به وزارت امور خارجه نارضايتى شديد خود را از عملكرد كارگزاران ايران اعلام مىنمايد و از اينكه دولت ايران نتوانسته است به خوبى از اختلاف بين « سالم » و « تركى » به نفع خود بهره‌بردارى كند ، اظهار ناخشنودى مىكند . او در اين‌باره مىنويسد : « هر قدر كمترين احوال بندر عباسى و مسقط را عرض نمود به سببهاى چند كه عمدهء آن مداخل شخصى كارگزاران فارس بود ، مفيد نيفتاد . آنچه مىخواستند به اسم خود و دولت مداخل كردند و اجاره عباسى را به حال خود گذاشتند و وقت و فرصت را از دست دادند تا كار بر وفق مرام انگليسىها شد . » ( س . 154 ) او مكرر طى نامه‌هايى به وزارت خارجه هشدارهاى خود را مبنى بر مداخله مستقيم انگلستان در روابط ايران و مسقط و ضعف و سستى كارگزاران ايرانى ، خاطرنشان مىسازد . ( س . 158 ) در اين شرايط سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه تصميم خود را براى حل نهايى مسئله عباسى قطعى كرد و از ماه شوال 1284 ق . / ژانويه 1886 م . درصدد تدارك نيرو براى اعزام به بندر عباسى برآمد . ( س . 163 ) در همان حال ، « سلطان سالم » حاكم مسقط ، نماينده خود را از بندر عباسى احضار كرد و اين در حالى بود كه او هنوز موفق به سركوب كامل شورشهاى مدعيان حكومت نشده بود . ( س . 167 و 170 ) در آن سال ، « سيد حمد بن سالم بن سلطان » بر او شوريد و موجبات ناامنى را در اين منطقه فراهم آورد . « 2 » حسام السلطنه ، والى فارس در حالى كه درصدد تدارك نيرو براى حمله به سمت بندر عباسى بود ، دستورالعمل لازم را از شاه جهت تصاحب بندر عباسى گرفت ( س . 172 ) و از آنجا كه شرايط نظامى خود را براى تصرف علنى بندر چندان مناسب نميديد : « نواب مهدى قلى ميرزا والى لارستان را احضار فرموده فتح لارستان را از او بخواست و نواب مهدى قلى ميرزا ، عود به

--> ( 1 ) . The Gazetteer of The Persian Gulf , Oman and Central Arabia , Op . cit . Vol . 2 . pp . 478 - 479 . ( 2 ) . تاريخ و مسقط و عمان ، پيشين ، ص 149 .