واكنش كارپرداز ايران را در بمبئى برانگيخت . ميرزا محمد على خان كه در آن ايام ، نماينده كنسولى ايران در بمبئى بود ، به دليل اهميت جايگاه مسقط در مناسبات اقتصادى خليج فارس و حوزه اقيانوس هند از كارگزاران ايران مىخواهد كه پست نمايندگى مقيم مسقط را مجددا فعال كند . وى در اين‌باره مىنويسد : « خدايگانا . مسقط بندر بسيار معظمى است . البته روزى ده پانزده كشتى داخل و خارج مىشود . از جهازات پطاويه و امريكان و ساير جاها هميشه در آنجا هست . گذشته از همه بندر متعلق به دولت علّيهء ايران است و رعيت هم در آنجا زيادست . نصف اهالى مسقط بلكه بيشتر از بنادرات فارس است . گروهى هم از اهل بحرين در آنجا توقف دارند . بغله‌جات و جهازات ايرانى كه به ممبئى مىآيند در ذهاب و اياب چهار پنج روزى در آنجا توقف مىنمايند . به جهت اطلاع از اخبار مسقط و توابع آن و سرپرستى رعيت . اگر جناب خدايگانعالى مصلحت بدانند ، بودن يك نفر مأمور در آنجا لازم است . مأمورى هم از جانب دولت انگليس در آنجا هست . هرگاه مأمور از دولت فرستاده شود اقلا بايد يك درجه كمتر از مأمور دولت انگليس حركت بكند . در اين صورت دست كم بايد سالى هفتصد و هشتصد تومان مواجب داشته باشد و منفعت بودن مأمور در آنجا از براى دولت خيلى است . اگر مقرر شود از جانب خود كسى را به آنجا بفرستند از عهدهء همه اين امور برآيد ولى آن هم اقلا سيصد تومان مواجب مىخواهد كه به نوعى در آنجا گذران نموده عزّتى در پيش امام داشته باشد . به هر نوع امر و مقرر شود ، معمول خواهد شد . امر با خدايگان عالى است . » ( س . 59 ) ناصر الدين شاه قاجار با تقاضاى اعزام نماينده مقيم به مسقط موافقت كرده و ظاهرا اين امر را از وظايف والى فارس دانسته و امر به انجام آن كرده است . ( س . 65 ) « مؤيد الدوله » حكمران فارس به دستور شاه ايران در تاريخ 1278 ق . / 1861 م . فردى به نام « ميرزا عبد اللّه » را مأمور نمايندگى مسقط مىكند . ( س . 70 ) در بخشى از حكم مأمور مسقط آمده است : « چون آن عاليجاه را امين و صديق و كارگزار دانسته‌ايم لهذا مقرّر مىشود كه روانهء بندر مسقط گرديده در آنجا متوقف باشد و نوشتجات كه از مقرب الخاقان ميرزا محمد عليخان مىرسد به زودى ارسال دارد و فرمايشاتى كه به آن عاليجاه مقرر فرموده‌ايم كمال مواظبت و مراقبت را به عمل آورده همه روزه عرايض و نوشتجات خود را ارسال حضور مبارك داشته از قرار دستورالعملى كه مقرر شده است رفتار نمايد و خود را از خدمات مقرره معاف ندارد . حسب المقرر معمول مرتب داشته از قرار حكم محكم عمل نمايد در عهده شناسند . تحريرا فى شهر ربيع الثانى سنهء 1278 . » ( س . 71 ) با استقرار مجدد نماينده مقيم ايران در مسقط ، زمينه مناسبى براى فعال كردن ديپلماسى ايران در خليج فارس پديد آمد و نمايندگى مسقط نقش مكمل و يارىدهنده كارپردازى بمبئى را به خوبى ايفا كرد . اما از اين ميان ارتباط مستقيم كارپرداز بمبئى با وزارت خارجه و نماينده مقيم مسقط با « كارگزار مهام امور خارجه » ايالت فارس بود و گزارش‌ها و اخبار از دو مجراى اصلى يعنى « شيراز » و « تهران » دريافت و ديدگاه‌هاى سياسى آنان به مأموران ابلاغ مىشد . متون تاريخى نشان مىدهد كه در اين دوره منصبى جديد در شيراز با عنوان « كارپرداز مهام خارجه » شكل گرفت كه وظيفه اصلى آن هماهنگى بين نمايندگى مسقط و مركز بوده است . ميرزا حسن حسينى فسايى و اعتماد السلطنه از « ميرزا محمد على شيرازى » به عنوان كارپرداز مهام خارجه فارس ياد كرده‌اند . « 1 » دستگاه ديپلماسى ايران به تدريج ساز و كار ادارى خود را به سواحل خليج فارس و سرزمين‌هاى فراسوى آن گسترش داد و زمينه‌هاى ارتباط هر چه بهتر كارگزاران خود را فراهم آورد . اما از اين ميان نمايندگىهاى ايران در مسقط و بمبئى نقش مهمى را در مناسبات خارجى ايران در خليج فارس ايفا كردند . در اين مجموعه ده نامه و گزارش جالب از « ميرزا عبد اللّه » ، نماينده مقيم ايران در مسقط چاپ شده كه نشان‌دهنده درايت و هوشيارى اوست . ( س . 81 ، 87 ، 89 ، 99 ، 100 ، 122 ، 138 ، 142 ، 167 ، 181 ) ( 6 ) دخالت‌هاى انگلستان در امور بنادر گوادر و چابهار و بندر لنگه وضعيت عمومى قدرت‌هاى منطقه‌اى خليج فارس در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادى به نفع تثبيت حاكميت ايران تغيير عمده‌اى يافت و استقرار كامل نيروهاى ايرانى در بندر عباسى و قشم ، تغيير اساسى در شيوه‌هاى ادارى اين مناطق و همزمان تضعيف قدرت امام مسقط بر اثر بروز اختلافات جانشينى و تجزيه قدرت آنان موجب شد انگلستان براى تداوم حضور خود در اين منطقه به اعمال شيوه‌هاى نوينى روى آورد . « تغيير سياست انگليس در اين مقطع زمانى فقط به وقايع كشورهاى همجوار خليج فارس محدود نمىشد ، بلكه شروع جنگ كريمه در سال 1270 ق . / 1854 م . نيز تشديدكننده تغيير سياست انگلستان در خاورميانه محسوب مىشد . در اين دوره هدف انگلستان جلوگيرى از گسترش جنگ به سمت شرق بود ، يعنى جايى كه ممكن بود مرزهاى هند به خطر افتد . بريتانيا همچنين مىكوشيد منازعات را در اروپا كنترل كند . انگلستان از بيم پيوستن ايران به روسيه در منازعه با عثمانى ، در اين مقطع شرايطى را ايجاد كرد كه تا ايران وارد جنگ مستقيم با روسيه و عثمانى نشود . در واقع انگلستان درصدد بود با حمايت و تقويت عثمانى در اين مقطع ، امنيت « تنگه داردانل » و نيز استقلال ايران را در مقابل نفوذ روس‌ها تضمين كند و از طرف ديگر با اعمال سياست‌هاى ويژه ، از توسعه قدرت ايران و عثمانى در امتداد

--> ( 1 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 824 ؛ تاريخ منتظم ناصرى ، پيشين ، ص 1859 .