آرتور كرستين سن ( مترجم : رشيد ياسمى )

678

ايران در زمان ساسانيان ( فارسي )

كه ورزگ فرمذار « بزرگ » است در بزرگى ، تواناست در توانايى ، و نيز بزرگ است و نيك براى مردمان » . حال ببينيم اين فهرست ، كه در آن « بزرگ فرمذار » در مقام اول پس از خاندان شاهى و موبدان موبد در آخر صاحب‌مناصب ذكر شده است ، متعلق به چه زمانى است ؟ ذكر چهار سپاهبذ دليل آن است ، كه اين فهرست از زمان خسرو اول قديمىتر نيست ، بعقيده اشتاين اين فهرست از فهرست مذكور در مروج الذهب نيز جديدتر است . در ابتدا من مىخواستم تاريخ اين فهرست را در آن دوره از سلطنت انوشيروان قرار دهم ، كه فاصله بين دو اقدام اصلاحى اوست ، يعنى فاصله بين زمان ايجاد چهار سپاهبذ و موقعى ، كه خسرو اول انوشيروان ، براى كاستن اختيارات « بزرگ فرمذار » ، اقدامات مذكور در فارسنامه ابن بلخى را به عمل آورده است ( عين عبارت فارسنامه پايين‌تر بيايد ) ، ولى آقاى اشتاين معتقد است ، كه بزرگ فرمذار مقام رياست وزرا را حفظ كرده است ، و چنين به نظر مىرسد ، كه تنزل فاحش مقام موبدان موبد در فهرست مورد بحث حاكى از آن باشد ، كه اين متن متعلق به دوره آخر عهد ساسانى است ، كه تشكيلات دولت رو بزوال مىرفت ، و ضعف طبقه روحانى بمنتهى درجه رسيده است . لحن عمومى « سورسخون » نيز مخالف اين تصور نيست . اما راجع به فارسنامه ابن بلخى گوييم ، كه متأسفانه عبارت مأخوذ از آن ، كه اكنون موضوع بحث ماست ، بسيار مبهم و تاريك است . اين عبارت فارسنامه منتهى بيك منبع پهلوى مىشود ، و من عين آن را با توضيحات خود از چاپ اول كتاب حاضر نقل ميكنم : « و با همه بزرگى و حكمت بوذرجمهر كى وزير او بود انوشروان ترتيب وزارت او چنان كرد كى دبير بوذرجمهر و نايب نزديك كسرى آمد شد توانستى كرد و ما اين نايب را وكيل درخوانيم و به پهلوى ايرانمازغر گفتندى و نيابت وزير دارد ، و هر سه گماشته كسرى انوشيروان بودندى در خدمت وزير او بوذرجمهر و