است ، كه مأخوذ از اصل سانسكريت بنام پنكاتنترا « 1 » است . برزويه سابق الذكر اصل اين نسخه را از سفر هند با خود آورده ، به پهلوى ترجمه نمود « 2 » . قصه‌ها و افسانه‌هايى ، كه در ميان ايرانيان راجع بطريق كشف اين نسخه رايج شد « 3 » ، گواهى ميدهد ، كه چقدر مردم اينكشور كتاب مزبور را اهميت ميداده‌اند . تقريبا در همان ايام به زبان سريانى نيز نقل شد و چندى بعد ابن المقفع آن را به زبان عربى آورد ( و ترجمه حال برزويه را بقلم خود او به صورت ديباچهء بر آن افزود ) ، سپس رودكى آن را به فارسى نظم كرد و ساير شعراى ايران نيز آن را با مختصر تحريفاتى بشعر در آوردند يا مأخذ حكايات خود قرار دادند . حال كه مختصرى از جريان امور دينى و فلسفى عهد خسرو اول را بنگارش آورديم ، لازم است بتحقيق بشرح حال برزويه طبيب بازگرديم . در اين شرح مطالبى راجع به حيات بشرى و امور اجتماعى و اخلاق حميده مندرج است ، كه حكايت از تشويق و اشتياق يك روح حقيقت‌جويى مىكند ، كه هر سو در پى مقصود خويش ميرود و نمييابد . در اين مشروحه عباراتى است راجع به اختلاف مذاهب و نلدكه بر آن كه اينعبارترا ابن المقفع افزوده است ، زيرا كه تناسب آن با احوال عهد ابن المقفع بيش از زمان برزويه است . ولى اگر توجهى بآراء گوناگون عهد انوشيروان بكنيم ، و توجه اين شهريار را بعقايد فلسفى زمان در نظر آوريم ، و مخصوصا عباراتى را ، كه از پولوس پرسا « 4 » ذكر نموديم ، بخاطر داشته باشيم ، بهيچوجه بعيد نمىبينيم ، كه مطالب مذكور از قلم برزويه جارى شده باشد « 5 » .

--> ( 1 ) - Pancatantra ( 2 ) - اواخر مقدمه برزويه . ( 3 ) - فردوسى ، چاپ مهل ج 6 ، ص 444 و ما بعد ؛ ثعالبى ، ص 629 و بعد . ( 4 ) - PaulusPersa ( 5 ) - در باب صحت ، انتساب اين قسمت از مقدمه به برزويه من عقايد خود را در خطابه ، كه در پاريس در سال 1932 ايراد نمودم . اظهار داشته‌ام پول‌كروس ( مجله