است و به زبان سغدى بدست آمده ، توسط هنينگ انتشار يافته است « 1 » . با وجود فشار و سختگيرى ، كه در كشور ايران از جانب روحانيون زردشتى نسبت بفرقهء مانوى به عمل ميآمد ، اين آيين جديد در سرزمين ايران باقى ماند ، ولى كمابيش پنهانى و سرى بود . رواياتى راجع به تعقيب و آزار مانويه ايران در عهد نرسى و هرمزد دوم در متن‌هاى قبطى مانويه مسطور است « 2 » . عمرو بن عدى پادشاه عرب حيره اين فرقه را حمايت مىكرد « 3 » . در ايالت بابل ، كه منشاء اين اعتقاد بود ، و در پايتخت شاهنشاهى تيسفون بسى از مانويه مىزيستند ، اما بسبب فشار و تعدى اهل زمان ، گروهى به سمت شرق و شمال ، كه مسكن طوايف ايرانى نژاد بود ، هجرت كردند . در سغد جماعتى عظيم از مانويه ساكن شدند . اين مانويان شرقى رفته‌رفته ارتباط خود را با هم‌كيشان غربى از دست دادند و از شناختن احكام مركز ديانت خود ، يعنى خليفه بابل سرپيچى نموده ، فرقه مستقلى تشكيل دادند . چون در نواحى شرق كسى زبان سريانى نميدانست ، مانويان بجاى كتب اصل خود ، كه به زبان سريانى بود ، ترجمه آنها را ، كه بلغت پهلوى جنوب غربى در دست داشتند ، به كار ميبردند ، ولى زبان پهلوى شمالى را نيز كماكان ميآموختند ، زيرا كه بسى متون دينى آنان ، خاصه سرودها و اشعار مذهبى ، به اين لسان تدوين شده بود . در حفريات تورفان نمونه‌هايى از اين اشعار « 4 » با يك قطعه از فهرست ، كه به ترتيب حروف تهجى تنظيم شده و مطلع هر قصيده را ذكر كرده است « 5 » ، بدست آمده . آنگاه مانويان شرق بنقل متون مذهبى خود به زبان سغدى پرداختند ، پس از چندى آن نسخ سغدى را هم به زبان تركى قديم ترجمه كردند و اين مقارن قرن هشتم ميلادى

--> ( 1 ) - كتاب دعا و اعتراف ، ص 22 و بعد . ( 2 ) - پولوتسكى ، خطب و مواعظ مانوى ، ص 85 - 42 . ( 3 ) - ر ك شدر ، گنومون 9 ، ص 344 و بعد . ( 4 ) - ر ك آندرآس - هنينگ ، 2 و 3 ( سرودها بهر دو لهجه ) . ( 5 ) - مولر ، ورقى از يك كتاب سرود مانوى ( مهرنامگ ) .