آيين زروانى ، كه بعدا ذكر خواهد شد « 1 » ، پس از انقراض ساسانيان ، متروك گشت و مؤلفين كتب پهلوى ، كه در زمان اسلام بنقل روايات دينى پرداخته‌اند ، در محو كردن آثار زروانيه سعى بليغ نموده‌اند ، ولى به كلى آن را از ميان نبرده‌اند . مؤلفين عيسوى اشاره باساطير ديگر كرده‌اند ، كه در عهد ساسانى متداول بوده است . مثلا تولد اجرام سماوى را منسوب به ازدواج اوهرمزد با مادر يا خواهران يا دخترانش دانسته‌اند « 2 » . ظاهرا ميترا از ازدواج اوهرمزد با مادر خودش تولد يافت ، كه زوجه زروان باشد « 3 » . تئودور باركونائسى پس از ذكر افسانه زروانيه راجع بولادت اوهرمزد و اهريمن و ساير مخلوقاتى ، كه از آن دو به ترتيب وجود يافته‌اند ، چنين گويد : « 4 » « وقتى كه اوهرمزد به نيكان زن داد ، زنان گريختند و نزد شيطان ( اهريمن ) شدند . چون اوهرمزد نيكان را آرامش و سعادت بخشيد ، شيطان نيز زنان را سعادتمند گردانيد . شيطان بزنان اجازه داد ، كه هرچه خواهند از او بطلبند ، اوهرمزد ترسيد ، كه مبادا زنان طلب آميزش با نيكان كنند و از اين امر نيكان را گزندى برسد و بعقوبتى گرفتار آيند : پس تدبيرى انديشيد و خدايى نرسا « 5 » نام را بيافريد ، كه جوانى پانزده ساله شد « 6 »

--> ( 1 ) - ر ك اواخر فصل هشتم . ( 2 ) - ماربها ، زاخو ، قوانين سريانى ، 3 ، ص 265 . جزئيات ذكر نشده . راجع بمقدس بودن ازدواج بين اقوام نزديك پائين‌تر فصل هفتم را به‌بينيد . ( 3 ) - اليزه ، لانگلوا ، 2 ، ص 193 . بنابر عبارت ديگر ( ص 194 ) مهر « از مادرى در ميان مردمان » تولد يافته است . ( 4 ) - پونيون ، كتيبه‌ها ماندائى الخ ، ص 163 و ما بعد . بنونيست ، جهان شرقى 1932 ص 185 . ( 5 ) - Narsa ( 6 ) - راجع است به نيريوسنگ Neryosang ، كه در اوستا آن را Nairyosaeha ميخوانند . وى رسول خدايان بوده است . كسى است كه جهان را به پيش ميراند . از ايزدانيست كه قبول عامه داشته و در كتب پهلوى نام او بسيار ذكر شده است . ر ك كريستنسن كيانيان ، ص 58 ، 98 و 102 ؛ كومون ، تحقيقات درباره مانويت ، ص 61 و بعد .