آرتور كرستين سن ( مترجم : رشيد ياسمى )
150
ايران در زمان ساسانيان ( فارسي )
كشاورزان و صنعتگران را در رتبه چهارم گذاشتند . بنابراين چون طبقهبندى اجتماعى را به اين نحو با اوضاع سياسى زمان تطبيق كردند ، طبقات اربعه ذيل پيدا شد : 1 - روحانيان ( آسروان « 1 » ) ، 2 - جنگيان ( ارتيشتاران « 2 » ) ، 3 - مستخدمين ادارات ( دبيران « 3 » ) ، 4 - توده ملت ( روستاييان يا و استريوشان « 4 » ) و صنعتگران و شهريان يا هتخشان « 5 » ) .
--> ( 1 ) - asravan ( 2 ) - artorhtaran ( 3 ) - dibheran ( 4 ) - vastryoskan ( 5 ) - hutukkskan ر ك نامه تنسر ، دارمستتر ، ص 214 و 18 - 517 ، مينوى ، ص 12 . دارمستتر گويد : شايد محسوب داشتن دبيران بعنوان طبقه سوم ناشى از اشتباه مترجمان ايرانى و عرب بوده است ، ولى اين عقيده صحيح نيست ، زيرا كه وجود طبقه مخصوص دبيران در عبارت ديگر همين نامه تنسر تأييد شده است ( دارمستتر ، ص 215 و 520 ، مينو 1 ، ص 14 ) ، كه گويد : « و هر يك از سران اعضاء اربعه را فرمود ، كه اگر در يكى از ابناء مهنه اثر رشد و خير يابند و مامون باشد بر دين يا صاحب بطش و قوت و شجاعت يا با فضل و حفظ و فطنت و شايستگى بر ما عرض دارند تا حكم آن فرماييم » ، صفت حفظ و فطنت خاص دبيران بوده است . اين نكته كاملا موافق است با عملى ، كه قبل از كواذ اول و خسرو اول مجرى بوده است ، يعنى سه شخص در انتخاب پادشاه صاحب اختيار بودهاند موبد . بزرگ و سپهبد و رئيس دبيران و اين سه تن رؤساى سه طبقه نخستين بودهاند ، ( نامه تنسر ، دارمستتر ، ص 239 و بعد ، مينوى ، ص 38 و ما بعد ) . در كتاب مسعودى ( التنبيه ، ص 103 ) فهرستى از مامورين عاليمقام دولت مذكور است و در آن پس از نام وزركمهر مذار يا وزير اعظم صاحبان منصب ذيل شمرده ميشوند : 1 - موبذ ( رئيس روحانيان ) ، 2 - سپاهبذ ( رئيس سپاه و طبقه جنگيان ) ، 3 - دبيربذ ( رئيس دبيران ) ، 4 - هتخشبذ ( رئيس صنعتگران و پيشهوران ) ، كه واستريوشبذ ( رئيس كشاورزان ) نيز ناميده ميشده و اين كاملا مندرجات نامه تنسر را تاييد مىكند . بنابر كتاب التاج جاحظ ( چاپ قاهره ، ص 25 ) اردشير اول ملت را به چهار طبقه تقسيم فرمود : 1 - سوارانى كه از نژاد شاهى بودند ، 2 - روحانيان و مستحفظين آتشكدهها ( هيربذان ) ، 3 - پزشكان و دبيران و اخترماران ، 4 - كشاورزان و پيشهوران .