جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
62
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
قطعه زمينى پست كه بوسيلهء مرداب وسيع ولى كمعمق به دريا متصل است و در كرانهء داخلى يا جنوبى آن قدرى دور از دريا شهر قابل توجه رشت واقع شده است و به همين جهت است كه شركتهاى مسافرتى اظهار مىدارند كه مسافر در خاك ايران در رشت پياده مىشود . چگونه بايد به انزلى رسيد - در انزلى ( بندر پهلوى ) سرويس كشتىرانى كمپانى روسى « قفقاز » و شركت « مركورى » دائر است كه از بادكوبه به آنجا رفتوآمد دارند . براى رسيدن به بادكوبه از اروپا طرق متعددى هست . مىتوان تا اسلامبول بوسيلهء راهآهن و از آنجا با سرويس كشتىرانى اتريشى يا روسى به باطوم رفت ( در ظرف 3 يا 4 روز ) يا با خطآهن از راه تفليس در ظرف 32 ساعت به بادكوبه رسيد ، يا خطآهن از راه برلن و كراكو به اودسا و از آنجا با كشتى روسى به باطوم سفر كرد . در مدت 3 روز از راه سنپطرزبورگ و مسكو مىتوان از طريق خشكى به تفليس رفت و از آنجا با ترن به ولادى قفقاز و يا با كالسكه از طريق جادهء معروف داريل كه 136 ميل است به گرجستان رسيد . راه ديگرى هم براى رسيدن به بادكوبه هست يعنى با ترن از ميان روسيه به تزارستان تا ولگا و از آنجا با كشتى كه در رودخانه رفتوآمد دارد به حاجى ترخان و از آنجا نيز از طريق قفقاز و با كشتىهاى كمپانى مركورى از كرانهء غربى درياى خزر بعد از عبور از ساحل پطروفسك و دربند مىتوان در ظرف دو روز و نصف به بادكوبه رسيد و اين شايد كوتاهترين خط سير باشد . در هرحال هيچ مسافرى قادر نيست به اين خيال اعتماد نمايد كه مىتواند در ظرف هشت يا نه روز از لندن به بادكوبه برسد . كشتىهاى مسافرى درياى خزر - از ماه مه تا نوامبر ( ارديبهشت تا آبان ) كشتىهاى شركت قفقاز و كمپانى مركورى هفتهاى يكبار و گاهى دوبار به انزلى مىروند و معمولا يكشنبه شب از بادكوبه حركت مىكنند ، در بقيهء مدت سال سرويس نامرتب است . بعد از ورود به بندر روسى لنكران ( كه زمانى متعلق