جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
711
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
بزرگى فرومىريزد كه اطرافش را به فرمان حاكم شاهزادهء مزبور درختكارى كردهاند و هم او بود كه در جوار آنجا بناى وسيعى ساخت كه اخيرا وكيل الدوله خريدارى كرد . كتيبههاى پادشاهان ساسانى - بناها شامل دو طاق رفيع و عميق است كه آن را با استادى و رنج بسيار بر سينهء كوه كندهاند و در اين طاق چند اثر حجارى برجسته است كه با هوشمندى سرشار و زيبائى تمام كنده شده است . كمى دور تر در نقطهاى كه دامنهء كوه به زمين هموار مىرسد يك رشته مركب از چند صد پله از لبهء تقريبا پرتگاه تراشيدهاند كه آن ناگهان به محوطهاى شبيه ايوان منتهى مىشود . سر . آر . ك . پورتر در كنار رودخانه مجسمهء بزرگى ديده بوده است كه به نظر وى از ارتفاعات مجاور سرنگون شده بود . در سكوى فوقانى رشتهاى از حجارى پيكرهاى انسان با شكستگى در قوزك پا ديده مىشود . بزرگترين طاق بالغ بر سى پا ارتفاع و بيست و چهار پا پهنا و بيست و دو پا عمق دارد و سطح بالاى صخره را مقدار زيادى از دو طرف طاق صاف كردهاند و بر سطح دو سمت چپ و راست دو سرستون مستقيم و راست با كتيبههاى دلپذيرى به صورت شاخ - و برگ به سبك كلاسيك تزيين يافته و بر رأس طاق عمده هلالى هست و بر دو جناح فوقانى طاق صورت دو زن بالدار ديده مىشود كه شبيه پيكر پيروزى منقوش بر سكههاى رومى است . هنرمندانى كه آن را پرداختهاند شايد از يونانيان ساكن قسطنطنيه بودند . ديوار داخلى طاق كه از كوه تراشيده شده دو قسمت دارد و بخش فوقانى داراى سه صورت است و آن خسرو دوم را در وسط در جامهء رسمى شهريارى با نيمتاج ساسانى بر سر نشان مىدهد كه دو تن از هواداران دارند تاج گلى به او تقديم مىكنند و حدس مىزنند كه اين نفرات شايد به منظور تقديم هديه از جانب موريس امپراتور به مناسبت مراسم سالگرد عروسى خسرو و بانوى او شيرين -