دستگاه تبليغ مذهبى - اينك موضوع كلام راجع به تلاش و مساعى هيئت‌هاى مذهبى است كه در عرض نيم قرن اخير در راه ترويج مسيحيت يا تثبيت و تجديد اساس فرقه‌هاى متعدد اين آئين قديمى معمول گرديده و اين جريان به وجه شايسته‌اى نظر اروپائيان را جلب كرده است . 1 - پرزبيترهاى امريكائى - نخست پرزبيترهاى « 1 » امريكائى وارد صحنهء كار شدند . در سال 829 حضرات اسميت و دوايت به منظور تحقيقات فراآمدند و به سال 1833 عاليجناب جى . پركينس به همين عنوان وارد ايران شد و در 1835 شروع به كار كرد و چون از حمايت سازمانى و سرمايهء سرشار برخوردار بود كار او با موفقيت درخشان ( تا اندازه‌اى بواسطهء حمايت مقدمات كنسولى انگليس از تبريز ) تعقيب شده است . امريكائىها ابتدا هرگونه تبليغ دينى را انكار داشتند و چنين وانمود مىكردند كه قصد اصلاح دارند و خيال كيش تازه‌اى در كار نيست . ازاين‌رو كليساها و كشيش‌هاى محلى از ايشان استقبال كردند كه زمينه براى واكنش شديد بعدى گرديد ، به اين معنى كه وقتى كه تازه‌واردها آشكارا به تبليغ و تأسيس راه نوين مذهبى پرداختند در ميان محلىها كينه و خصومت شديد توليد و مقاومت آنها را دوچندان نمود . در سال 1868 هيئت پروتستان نسطورى كه به ترتيب فوق سازمان يافته بود و در آن وقت فقط 2400 تن بودند به اندازهء كافى احساس قدرت و به عمليات جداگانه تصميم گرفتند و براى آئين نارس جديد بيعت‌نامه و مقررات سازمانى فراهم ساختند . در 1870 اين هيئت مذهبى كه فقط در اروميه مقر داشت حوزهء عمليات خود را توسعه داد و در صدد برآمد كه مسلمانها و ارامنهء آن حدود را مشمول برنامهء ارشاد و تبليغ خود سازد . پس در تبريز و تهران و همدان هيئت مذهبى تأسيس كرد و چون همهء آنها متصديان قابل و اعتبار مالى وافى در اختيار داشتند با موفقيت بسيار به كار پرداختند .

--> ( 1 ) - Persbyterians