و از راه سليمانيه و بغداد به آذربايجان مىرسد ، اما از اين بابت عوايدى نصيب دولت نمىشود . تجارت صادراتى - هرگاه به جدول تجارت صادراتى توجه كنيم تعجب نخواهيم نمود كه روسيه بواسطهء مجاورتش به اين ايالت و بازار مساعدى كه براى محصولات محلى فراهم مىسازد در وضع ممتازى باشد با تجارت عمده‌اى به مبلغ 266439 ليره در مقابل 017 ر 123 ليره كه سهم صادراتى ساير كشور - هاست از مجموع صادرات به روسيه تا اين تاريخ اقلام عمدهء خشكبار ، كشمش ، زردآلو و بادام است كه جمع ارزش آنها تقريبا 000 ر 200 ليره در 1890 ( و در سال 1888 معادل 222000 ليره ) از جلگه‌هاى اروميه و مراغه بوسيلهء تجار ارامنهء روسى از راه اردبيل و آستارا و با كشتى تا بادكوبه حمل شده است . از مقدار تجارت اروپائى اقلام عمدهء فرش با ارزش 42260 ليره بيشتر به انگلستان و امريكا صادر گرديده و تنباكو ( شيرازى ) با قيمت 36290 ليره كه براى مصرف در قهوه‌خانه‌هاى اسلامبول صادر مىشود . چند سال پيش روسيه با پخش كردن بذر پنبه در ميان كشاورزان سعى در توسعهء محصولات آن در آذربايجان نمود تا به حال خود او هم مفيد واقع شود ، اما هواى اين ايالت براى اين قبيل كشت و كار مثل ساير ايالات ايران مساعد نيست . با عطف به ارقام صادراتى كه در فوق بيان شد و مقدار قليل آن در مقابل اجناس وارداتى مذكور بايد اين نكته را هم خاطرنشان كرد كه كار تجارت قاچاق از راه مرزهاى روسيه و تركيه نيز نيك رواج دارد كه جزو درآمدهاى گمركى محسوب نمىشود و شايد مقدار صادرات از اين راه به همان اندازهء طريق مجاز باشد . وضع كنونى و آينده - با آنكه از روى ارقامى كه درج كرده‌ام استنباط مىشود كه دادوستدهاى عمده‌اى در ميان است ، ولى از ديرباز در تبريز گله و شكايت به گوش رسيده است كه از قلت تجارت و كمى عوايد كسب ناله داشته‌اند . اين وضع ناشى از سيستم فاسد اعتبار طويل المدت است كه در بازار تبريز سابقه‌اى