سليمان قيد نموده گنزكا يا غزه و كندزگ تاريخ ارمنستان است . شهرت تجديد بنا و زيبائى اين شهر را به زبيده ( 791 ميلادى ) مىتوان نسبت داد . همان خدمت و كارى كه چندين بار در تاريخ به عامل خود عنوان و افتخار بانى بخشيده است . در عهد ماركوپولو شهرى بود كه بنابر قول او تجار در آنجا سود سرشار بدست مىآوردند « 1 » . سياح اسپانيائى كلاويخو كه در سال 1404 سه روز و باز در 1405 در حين رفت‌وآمد به سمرقند نوزده روز در آنجا مانده است مىنويسد : « شهر بعد از صدمات ناشى از حملهء تيمور به قدرى سريع تجديد قوا نمود كه در آن موقع هرچند سابقا بيشتر جمعيت داشت تعداد سكنه‌اش 000 ر 200 نفر بود و عالىترين حمام‌هاى جهان را داشته . چند سال بعد آنجا مركز خاندان كرد « 2 » قره‌قويونلو شد ، ولى ايشان نيز به نوبهء خود در سال 1468 بدست اوزون حسن رئيس طايفهء آق‌قويونلو كه فرمانروائى ايران را احراز كرده بود برافتادند . در زمان حكومت او بود كه جهانگردان ونيزى كه خوشبختانه سفرنامه‌هاى ايشان محفوظ مانده و بدست جهانيان رسيده است از قلمرو او عبور كردند » . جوزفا باربارو كه به سال 1474 در تبريز بود او را سلطان اسن‌باى ( حسن بيگ ) ناميده و شرح مبسوطى دربارهء شهر باقى گذاشته . امبروزيو كونتارينى « 3 » اين پادشاه را اوزون حسن ذكر نموده . چندى بعد هم تاجر بىنامى كه سفرنامه‌اش در ضمن همين مجموعه‌ها انتشار يافته ( 1507 - 1520 ) نقل كرده كه شهر ديوار نداشته ، ولى محيط آن بيست و چهار ميل بود و راجع به بانوان آنجا كه گويا در ضمن كار و تجارت به زيبايى مردم آن سامان پى برده چنين مىنويسد : « پوست زنها چون برف سفيد است ، و گاه از پس لباسشان كه يقهء باز دارد سينه و تن ايشان كه مثل عاج است ديده مىشود . »

--> ( 1 ) - شواهد و علايمى هست كه در سال 1320 ميلادى مسكن عده‌اى از افراد ونيزى بوده و در 1341 چند تن از اهالى ژن در آنجا كارخانه‌اى داشتند كه تحت رياست كنسول ، هيئتى شامل 24 بازرگان بوده . ( 2 ) - بايد تركمن صحيح باشد . م . ( 3 ) - Amberosio Contarini