جاده‌هاى آينده - سرانجام موضوع جاده‌هائى پيش مىآيد كه طرح و بحثى هم دربارهء آنها شده و در نظر است كه ساخته شود و اين از آن قسم كارهائى است كه هر اندازه به آن بپردازند باز همواره در ايران زمينه براى اقدام دارد . در فصل راجع به آذربايجان دربارهء جادهء تبريز از طريق اردبيل به آستارا در ساحل بحر خزر و از مرز تركيه در بايزيد از طريق خوى به تبريز كه صحبت آن زياد به ميان آمده و هنوز اقدامى نشده است بحث خواهم كرد . شاه بىعلاقه نيست كه امتياز راه واگون‌رو از تهران به تبريز و از تبريز به جلفا و از زنجان از طريق همدان به بروجرد بدهد و شايد هم تاكنون اعطاء كرده باشد و لازم به اظهار نيست كه اگر تمام جاده‌ها ساخته شود در پيشرفت آبادانى و عمران مملكت تأثير فراوان خواهد داشت ، هرچند كه در وضع عقب‌افتادهء فعلى از لحاظ كشاورزى و مقدار جمعيت بعضى از آن راهها فوايد عاجل نخواهد داشت و جاده - هاى ديگر نيز فقط كم‌وبيش منشأ اثر خواهد بود . از جهات سياسى بعضى از اين راهها مساعد به حال مصالح بريتانيا است و بعضى ديگر مناسب قصد و خيال دولت روس و بىپرده بايد گفت كه جاده‌هاى شمالى و شمال شرقى از نظر تجارتى و همچنين اگر تجاوزى پيش آيد نافع به حال روسيه خواهد بود و جاده‌هاى جنوبى و جنوب غربى بر نفوذ انگلستان خواهد افزود ، ولى من ترجيح مىدهم كه اين مسئله را از لحاظ ملت‌هاى خارجى در نظر نياورم و فقط آنچه مصالح خود ايران است منظور دارم تا هرچه براى خير و ترقى ايران سودمند باشد روس و انگليس همراهى و از پيش آوردن موانعى كه فقط ناشى از خودخواهى باشد اجتناب نمايند و بوسيلهء رقابت دوستانه منافع مقدور تجارتى را در درجه اول با رعايت مصالح خود ايران ، خواهان باشند . سياست راه‌سازى - براستى كه تمام دوستداران ايران بايد سعى و اهتمام خود را به كار بسط و افزايش جاده‌ها و بعدا نيز خط آهن ( رجوع شود به فصل هجدهم ) معطوف سازند و بنابراين شرط كه پندار علاقه‌مندان دربارهء مقياس تمدن