جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
631
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
تهران به خانقين تهران به مشهد تهران به سارى تهران به تبريز خوى به تبريز جلفا به تبريز قزوين به رشت همدان به سنندج همدان به خرمآباد تهران به شيراز كاشان به يزد و كرمان راههاى عمدهء ديگر ايران را مىتوان به دو دسته قسمت كرد : يكى راه كاروان يا قاطررو كه براى فراهم ساختن آن قدرى كار صورت گرفته است و ديگر راه - هائى كه هيچگونه صرف وقت يا انرژى دربارهء آن نشده است . از دستهء اول راه كوهستانى تهران به مشهدسر از طريق مازندران است و ديگر راه دشوار پردست - انداز بين بوشهر و شيراز و به دستهء دوم همه راههائى متعلق است كه در زير قدم چهارپايان كه از دهى به ده ديگر يا شهرى به شهر ديگر رفتوآمد كردهاند صاف و هموار شده است و علامت بارز اين راهها سنگپارههاى فراوانى است كه در آن ديده مىشود و راههاى صعب العبور در نقاط پرشيب كه هيچ قسم تعمير و اصلاحى كه حتى چند ليره ارزش داشته باشد اصلا در آنها نشده است و در همهجا پلها و كاروانسراها و عمارات عمومى وارفته و ويران است . جادهء جديد بين تهران و شوشتر - اين بود وضع جادههائى كه فعلا هست . با مراقبت و تشريك مساعى بانك شاهنشاهى ايران ، اقداماتى در جريان است كه نه فقط راههاى ارابهرو و حملونقل كالا بوسيلهء گارى در ايران زيادتر خواهد شد ، بلكه قرار است جادهء ورودى جديدى نيز از جنوب تا پايتخت بسازند كه نقشهء آن از ديرباز تحت بررسى بوده و سرانجام كارهاى مربوط به خط بين تهران و شوشتر يا اهواز از طريق قم و سلطانآباد و بروجرد و خرمآباد شروع گرديده است . امتيازى به مدت 60 سال براى ساختن اين راه از جانب شاه در سال 1889 به مشير الدوله اعطاء شد و بانك شاهنشاهى اين امتياز را از او تحويل گرفت و