جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
619
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
اطلاعاتى به ما رسيده است . فرمانرواى مغول ايران كه مشاهده كرده بود بالغ بر دو ميليون ليره مقروض است اين فكر عالى به سرش افتاد كه با انتشار پول كاغذى كه اتباع وفادارش خريدارى كنند زر و سيم به خزانهء شاهى سرازير شود و كاغذ وسيلهء دادوستدهاى عمومى گردد . ازاينرو فرمانى صادر و استعمال فلزات قيمتى را بهعنوان وجه رايج ممنوع كرد و به رسم چين بانكهائى با نام چاوخانه در تبريز و ديگر جاها تأسيس نمود و اسكناس يا چاو به ارزش سهچهارم پنس تا چهار شلينگ و هفت پنس انتشار داد كه با خط نسخ بهاى هر قطعه در هلالى بر بالاى ورقه با فرمان همايونى دربارهء اعتبار اين وجه رايج نقش شده بود ، ولى اتباع كيخاتو از اين لحاظ كه يا سركشتر و يا هشيارتر از آن بودند كه سرورشان پنداشته بود نسبت به اين خيال فرياد نفرين و ناسزا برآوردند و وزيرى را كه اين ابتكار كرده بود قطعهقطعه كردند و در ظرف سه روز فرمان ملغى شد و اولين آزمايش نشر اسكناس در ايران با شكست فاحش از بين رفت . نظريهء جديد - با اخطارى كه از آن آزمايش قديم در خاطرها بود و يا بواسطهء ترس از شيوهء غيرعلمى در كار مالى ديگران هيچيك از فرمانروايان ايران تجربهء خان مغول را تكرار نكرد . در واقع در همين قرن حاضر انتشار روبل كاغذى روس در ايران با سوءظنى بسيار از ناحيهء هيئت حاكمه تلقى و چنين تعبير شد كه زر و سيم را از سرزمين ايران خواهد ربود و اين بدگمانى به آن اندازه قوت گرفت كه شاه در سال 1883 دستخط همايونى صادر و اعلام نمود كه بايد مردم خيلى نادان باشند كه كاغذ پارهء چرند را به جاى نقره و طلا قبول كنند ، و در آينده تمام اسكناسهاى روسى مصادره خواهد شد . خوشبختانه نظير دستخطهاى متعدد ديگر ، اين فرمان هم هنوز صادر نشده از نظر و اعتبار افتاد . اسكناسهاى بانك شاهنشاهى - پس در مقابل چنين سوابق ناخوشآيند اثر تاريخى و در ميان مردم و دربارى كه افكار خامى راجع به امور مالى داشتند بانك شاهنشاهى به اجراى اين قسمت از برنامهء خود پرداخت و مدتى صرف اين كار شد كه طرح و نمونهء دلپذيرى انتخاب كنند .