جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
556
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
بدون توضيح ، و بىآنكه وضع هيچكدام ارتباطى با همكاران داشته باشد . اسما رئيسى دارد كه جلسه را تشكيل مىدهد ، ولى هيچ كار رياست ديگر برعهدهء او نيست وى نه بر كرسى رياست جلوس و يا طرحهائى براى اخذ رأى پيشنهاد مىكند در واقع نه حرف و بيانى در كار است و نه رأى گرفته مىشود . مذاكره به كلى غيررسمى است و صورت صحبت دارد و هر وزيرى هم مكلف است جريان كار را جداگانه به شاه گزارش دهد . وزيران دولت - دربارهء صفات كلى و طرز كار و خدمت وزيران دربار ايران سرجان ملكم در تاريخ خود در ابتداى اين قرن نوشته بود : « وزيران و مأموران عمدهء دربار تقريبا هميشه افرادى با آداب و متين و در كار ادارات تابع خود نيك آزموده و در محاوره خوشآيند و صاحب اخلاق ملايم و نظرى بسيار تيزبيناند ، ولى اين صفات دلپسند و سودمند بهطور كلى تنها چيزى است كه ايشان دارند . فضيلت يا فضل و دانش از ناحيهء افرادى كه بيشتر زندگانى ايشان صرف حفظ ظواهر و آداب مىشود و وسايل معيشت آنها از آلودهترين منابع تأمين مىگردد و كار عمدهء آنها تحريكاتى است كه همواره هدفهاى واحدى دارد ، يعنى حفظ خويشتن يا تباهى كار ديگران و كسانىاند كه بدون خطر قادر به حرف ديگرى جز نيرنگ و فريب نيستند و خلاصه بواسطه وضع و شرايطى كه دارند محكوم به پولدوستى و حيلهگرى و بىحقيقتىاند . ترديدى نيست كه وزيرانى در ايران بودهاند كه عين بىانصافى است ايشان را جزء اين طبقهبندى كلى قرار داد ، اما حتى ممتازترين آنها با وجود فضايل و هنرهاى خود تا حدى ناچار شدهاند كه رفتار خود را با وضع و محيطى كه ايشان را فراگرفته بود منطبق سازند ، و مگر آنكه لطف و اعتماد سلطان آنها را چنان در وضع و مقام - مصونى قرار دهد كه از آزار رقيب بيمناك نباشند و گرنه ضرورت آنها را وادار مىكند كه رفتار چاپلوسى و ريا پيش گيرند و بر خلاف حق و كمال اخلاقى كه يگانه شرايط ضامن احترام است و همهكس حاضر است نسبت به افراد شريف و بزرگ قايل شود رفتار نمايند . »