ناصر الدين شاه ناگزير شد موانع فراوان را از سر راه سفر اول خويش رفع كند و تا حال هم سه بار سفر كرده است . در سال‌هاى 1873 و 1878 و 1889 ، طبقهء روحانى با پافشارى عجيب نسبت به اين عزم شاه مخالفت مىنمودند و سر و صورت دادن به كار حرم‌خانه هم مسأله‌اى دشوار بود و يگانه عيالى كه در سال 1873 با شاه عزيمت نموده بود از مسكو ناچار به بازگشت گرديد . واگذارى امور دولتى به هيئتى كه در غياب شاه مسئول باشند خطراتى در برداشت . در قدر و علو مقام شاه اين نكته را نيز بايد خاطرنشان ساخت كه در سراسر دورهء سلطنت خود استقلال بىپروا در مقابل عناصر متعصبى كه در ميان ملاها و مجتهدين بودند نشان داده است و با آنكه در رعايت آداب و رسوم دينى مراقبت تام دارد و نظريات خرافاتى دربارهء نجوم و تقدير داشته است باز بىكم‌وكاست تفوق اقتدار اين جهانى را بر نيروى روحانى تأييد و ابراز مىكند و شايد هيچ وقتى در تاريخ ايران برترى طبقهء روحانى كه جوهر اسلام بشمار مىروند مثل اين روزگار در وضع و حال تعليق نبوده است . مبالغ سرشارى كه شاه در اروپا صرف خريد اسباب خانه و اشياء نوظهور كرده بود موجب تحريك افراد ناراضى شد . مسافرت دوم او را بدون‌شك مردم كشورش خوش نداشتند و از اينكه بار سوم باز جرأت سفر نمود دليل بارز تأمين مطلق وضع و مقام اوست و بعلاوه نتيجهء حس و خيالى است كه وى از روى دقت و حساب در ميان اتباع خويش شايع ساخته است كه شهرياران مسيحى با اشتياق بسيار در پذيرائى از چنين فرمانرواى قادر با يكديگر رقابت و براى احراز افتخار اتحاد او باهم مبارزه دارند . مقايسه‌اى با فرمانروايان سابق - سرانجام من به يك مقايسهء دوجانبه مىپردازم به اين معنى كه نخست اوضاع عمومى مملكت را در زمان شاه فعلى با دوره‌هاى سابق و بعد وضع ايران را درحال‌حاضر با آنچه چهل و سه سال پيش هنگام احراز پادشاهى او بود مقايسه مىكنم . سرگذشت پادشاهان سابق همه حاكى