جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
470
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
البته استراباد به سال 1384 ميلادى در جريان جهانگيرى امير تيمور افتاد . در دورههاى آينده هم مركز طايفهء قاجاريه بود و يك تيرهء آن در اين ايالت در استحكامات آن قلعه بر كنار رودخانهء گرگان ميزيستند و يكى از سركردههاى اين قبيله برضد نادر شاه علم طغيان برافراشت و در ژانويهء 1744 آنجا را تصرف كرد . از طرف ديگر هانواى هم چندى در آنجا اقامت داشت و سعى نمود كاروان تجارتى عظيم از آنجا تا مشهد داير كند و آسياى مركزى را در حيطهء تجارتى انگلستان وارد سازد . نادر شاه برضد اين طايفه اقدامات انتقامى كرد و فرمان داد كه قلعهء خندان سنگر قاجاريه را در شهر با خاك يكسان كردند سپس قيام و پيشرفت طايفهء قاجاريه مايهء برجستگى و شهرت استراباد گرديد به حدى كه قبل از آن سابقه نداشت و در قرن حاضر هم سران اين طايفه در سراسر ايران وضعى درخشان بدست آوردهاند و استراباد بنابر علتى جديد به شهرتى بيشتر رسيد چون خط اول دفاعى برضد تركمنها شد . من دربارهء جنگ و گريزهاى بىربط آن حدود سابقا اشاراتى نمودم و بنابر اهميتى كه از اين جهت يافته است حاكمى از خانوادهء سلطنتى در آنجا استقرار دارد و به همين مناسبت نيز صدماتى نصيب آن ايالت شده است . نماى فعلى - شهر در عين حال باشكوهترين و هم وارفتهترين بلاد ايران است . محيط ديوار گلى آنكه برجهاى گردى دارد و سابقا خندق دفاعى عميقى داشت در حدود سه ميل و نيم است . بوسيلهء چهار دروازه به شهر وارد ميشوند ، ولى ديوارها و برجها و خندقها همه در حال انحطاط و خرابى است . جنگل تا حومهء شهر را فراگرفته است و جنگلى از تمشك و بوته كه مخفىگاه مطلوبى براى خرسهاى وحشى است خندقها و سنگرها را پوشانده است . تمام قسمت داخلى را جزء شهر نمىتوان محسوب داشت چون در آنجا هم بيشهها و بوتههائى است كه بيشتر پناهگاه حيوانات وحشى است و چندان مورد استفادهء انسان نيست ، با اين وصف شهر خيلى خوشوضع و دلانگيز است .