كه از درياچهء بزرگ فرو مىريخته و بعدا در اثر كانال‌هاى مصنوعى و مجارى ديگر مقدار آب رودخانه بسيار تقليل يافته و يا در واقع از بين رفته است و من تصور مىكنم به زودى به صورت اصلى درخواهد آمد . وضع كنونى - سيستان جديد شامل سه ناحيهء فرورفتهء اصلى است كه به اقتضاى فصل و ميزان طغيان آب در موسم بهار متناوبا به صورت درياچه ، باتلاق و يا اراضى به كلى خشك تبديل مىشود . اولين گودىها مشتمل بر دو قسمت آب كم‌عمقى است كه از رودخانه‌هاى هاروت و فراه كه از شمال جارى است و هيرمند و رود خاش يا خشكرود كه به ترتيب از سمت جنوب و مشرق جريان دارد اين دو درياچه يا آبدان ( به هر سو يكى آبدان چون كلاب « كليله و دمنه » م ) به وسيلهء نيزار انبوهى كه به همين نام نيزار معروف مىباشد و بسته به مقدار آبى كه دارد به شكل نيزار يا مرداب درمىآيد . در هنگام طغيان اين دو درياچه كه معمولا وضع جداگانه دارند يكى مىشوند و ريزش آب از نيزار به گودى بزرگ ثانوى كه با عنوان پرطمطراق هامون يا محل پهناور مشهور است و آن آب كم‌عمق وسيعى است كه تا چندين ميل به طرف جنوب امتداد مىيابد . موقعى كه هيئت انگليسى در سال 1872 آنجا بودند هامون به كلى خشك بود ، و از درون آن رفت‌وآمد مىكردند . اما در سال 6 - 1885 وقتى كه اعضاى هيئت دوم سرحدى روس و افغان از كويته از اين طريق عازم حدود هرات شدند هامون شكل درياچهء عظيمى داشت كه چندين ميل مساحت آن بود ، و كوه خواجه كه از جبال مشهور و علامت طبيعى برجسته - ايست و معمولا حد غربى آن شناخته مىشود جزيره‌اى در ميان درياچه به نظر مىرسيد « 1 » در مواقع طغيان فوق‌العاده آب از خود هامون نيز لبريز مىشود . در چنين

--> ( 1 ) - كوه خواجه كه بكوه رستم معروف است برآمدگى تك از سنگ سياه صيقلى با ارتفاع 400 پا از سطح هامون تا مساحت چند ميل علامت مشهورى را تشكيل مىدهد و آن از قلاع خاندان كيانى بوده كه در سيستان فرمانروائى داشته‌اند و مىگويند كه يكى از افراد آن خاندان هفت سال در آنجا در مقابل لشگر نادر شاه مقاومت نمود و همچنين يكى از گردشگاههاى اهالى سيستان است و در نوروز ( 21 مارس ) در آنجا بازارى ترتيب مىدهند و قسمت هموار قله براى اسب‌دوانى به كار مىرود . جهت اطلاعات بيشتر رجوع شود به مقاله « ديدارى از كوه خواجه » نوشتهء سرگرد لووت در نشريهء انجمن سلطنتى جغرافيائى 1874 .