است كه قبلا بيان شد چون سه درصد در بندر عباس و يك درصد در كرمان و دو و سه چهارم درصد در موقع ورود به مشهد دريافت مىشود كه اين مبالغ با دو و نيم درصد كه دولت روس هنگام حمل با خطآهن ماوراء بحر خزر دريافت مىكند و بعلاوه دو و نيم درصد ديگر كه در سرحد اميرنشين بخارا وصول مىشود وقتى كه كالا به پايتخت تاتار مىرسد جنس گران قيمتى مىشود و در مورد چلوار به صورت پارچه يا پيراهن ، خواه به رنگ خاكسترى يا سفيد پارچهء انگليسى ترجيح نمايانى نسبت به جنس روسى دارد و از آن در حدود 12000 ليره از بندر عباس وارد مىشود و مقدار معتنابهى شال كشميرى و ورقه‌هاى مس و قلع و همچنين دارو و ادويه اقلام عمده به شمار مىروند . 2 - جنس انگليسى - از خط تبريز - تهران پارچه‌هاى نخى و چلوار از هر قبيل كه در مقابل پارچهء ارزان‌تر روسى قابل رقابت است وارد مىشود كاردهاى انگليسى و قيچى و ظروف و بلورجات كه ظاهرا در بازارها كمياب است و از اين خط وارد مىشود همين كه براى فروش عرضه مىشود خريدار فراوان دارد با آنكه از جنس مشابه روسى گران‌تر است . ضمنا عقيدهء مشترك خيلىها اين است كه بازار از پارچه‌هاى ارزان روسى انباشته شده است و امكان فروش به قيمتى كه باعث ضرر صاحبان آنها شود در ميان است . عامل عمدهء رقابت بين اين دو كشور بىشك از قرار ذيل است : مردم انواع جنس انگليسى را از لحاظ دوام و نوع جنس عالىتر محسوب مىدارند ، ولى چون اين اجناس بايستى از راه‌هاى دور و با هزينه گزاف برسد امكان رقابت با كالاى كشورهاى رقيب آسان نيست . به نظر من اين وضع فوق العاده است هنگامى كه اوضاع و احوال دو كشور را مقايسه مىكنيم و اگر روىهم‌رفته اقلامى را كه روسيه قادر نيست تهيه كند از قبيل نيل و اشياء معدنى و چاى را هم كنار بگذاريم باز انگلستان قادر است كه سهم سرشارى را در تجارت اين حدود تأمين نمايد . در اين‌كه آيا اين وضع قابل دوام است مسئلهء ديگرى است كه به نظر من اظهار پاسخ مثبت دور از امكان است .