مىكنم كه كل ارزش اجناس انگليسى و هندى كه در سال 90 - 1889 به خراسان وارد شده ( سال ايرانى از آغاز فصول سال شمسى يعنى از 21 مارس 1889 تا 21 مارس 1890 محاسبه مىشود ) 84300 ليره بود و جمع كل اجناس روسى 110400 ليره ، اما به رقم اولى بايستى مبلغ معتنابه قسمت چاى سبز و سياه چينى را كه با كشتى از بمبئى وارد مىشود و ترديدى نيست كه قسمت عمدهء آن را تجار انگليسى خريدارى و وارد مىكنند افزود . جمع كل قيمت اين چاى چينى مبلغ 433000 تومان يا 123714 ليره است و تمام آن هم از راه مشهد به بخارا و خيوه فرستاده شد . خراسانىها چاى سياه هندوستان را بيشتر دوست دارند كه هر سال 12000 ليره از اين بابت منظور مىشود كه در ارقام تجارت هند و انگليس قيد شده است . اضافه شدن رقم درشت ارزش چاى چنين اظهارات مبهم منبع اطلاعاتم را نيز نمودار مىسازد . جاده‌هاى تجارتى انگليس و هند - در اينجا قصدم اين است كه تسهيلاتى را كه دولتهاى رقيب اروپائى در كار تجارت با خراسان دارند بررسى و مقايسه كنم . اسما سه راه تجارتى براى واردات انگليس و هند و انگليس هست و در عمل دوتا ، يكى جادهء طولانى تهران و تبريز تا بندر طرابوزان در تركيه است كه در گوشهء درياى سياه واقع است با كاروان مسافتى بالغ بر 1500 ميل است و با شتر هر سفرى چهار ماه طول مىكشد « 1 » . جادهء دوم از بندر عباس در ساحل خليج فارس تا مشهد كه به دو صورت درمىآيد ، راه كوتاه‌ترش از طريق كرمان ، راهور ، نهىبند و تون مسافتى است در حدود 940 ميل يا 40 روز قاطر و 75 روز با شتر ، راه طولانى ديگر از طريق يزد كه گاهى تجار ترجيح مىدهند از اين جهت كه وسايل حمل‌ونقل وافر و امكان

--> ( 1 ) - كرايه هر شتر از طرابوزان تا مشهد 5 / 27 تومان معادل 17 / 7 لير ، از جادهء بندر عباس از راه كرمان به مشهد 9 تومان معادل 6 / 11 / 2 ليره است .