بزرگى در ميان مسافران و سياستمداران بواسطهء ابهام وضع واقعى آنها و اختلاف نظر دربارهء محل حقيقى و خصوصيات هريك وجود دارد . سرخس قديم در سمت راست يا شرق رودخانه واقع شده و از عهد قديم اقامتگاه ايل سالور تركمن بوده كه نخستين تيره از نژاد تركمن‌اند و تاريخ‌نويسان عرب حتى از قرن هفتم ميلادى راجع به آنها مطلب نوشته‌اند « 1 » . اولين فرد اروپائى كه در قرن حاضر به سرخس مسافرت كرد ولف بود كه از طبقهء روحانى بود و در راه مسافرت اولش به بخارا چند هفته در سال 1831 آنجا ماند و براى كليمىها كه عدهء محدودى در آن محل بودند و تركمن‌ها موعظه مىكرد و باز در سال 1844 هنگام سفر تحقيقاتى خود راجع به سرنوشت اشتودارت « 2 » و كانولى در بخارا از آنجا ديدن كرده است . ضمنا برنز هم در سال 1832 ده روز با لباس مبدل در موقع مراجعت خود از سفر مهم خويش در سرخس مانده و چيزى نمانده بود كه هويتش مكشوف شود وى آنجا را قلعهء حقير و بدون استحكامات كه به كلى هم ويران شده بود تعريف نمود و آن قلعه بر شيب تپه‌اى واقع شده بود با چند خانهء گلى كه كليمىهاى مشهد در آنجا ساخته بودند و نوشت كه اهالى تركمن آنجا در اين موقع نسبت به خان خيوه اطاعت مشكوكى مىنمودند . تسخير سرخس بدست عباس ميرزا - چندى بعد از مسافرت برنز عباس ميرزا

--> ( 1 ) - اصطخرى ( كه اوزلى اشتباها ابن حوقل نوشته است ) سياح عرب در قرن دهم به سرخس رفته و مىنويسد كه از نيشابور تا آنجا شش منزل است و مىافزايد كه سرخس شهرى است بين مرو و نيشابور و در دشتى هموار واقع گرديده آب جارى ندارد فقط نهرى كه از پوشنگ جارى است اين نهر از هرىرود منشعب و به سمت سرخس جارى مىشود ولى در فصول گرم سال جريان آب تا آنجا نمىرسد و تخمين زده‌اند كه سرخس به اندازهء مرورود وسعت دارد . شهرى است پرجمعيت و آباد ، هواى آنجا سالم است ، اهالى آب آشاميدنى گوارا دارند و در كارگاه‌هاى خود اسب و قاطر به كار مىبرند . كتاب ابن حوقل در باب جغرافياى مشرق زمين ترجمهء سر . دبليو . اوزلى . اين وصف تجن با شرح نويسندگان اخير كاملا منطبق است . هنگامى كه آقاى لسار Lessar در سال 1882 براى اولين بار به سرخس سفر كرد اطلاع داد كه رودخانه معمولا خشك و خالى است و از 300 يا رد تا نيم ميل عرض دارد . ابن بطوطه سياح مغربى هم از مشهد به سرخس رفت ( سال 1330 ميلادى ) رجوع شود به سفرنامهء ناصر خسرو و مقدسى « كشورهاى اسلامى » و ياقوت در قاموس فارسى . ( 2 ) - Stoddart