يا قسمتى از كشور ، فهرستى از جاده‌هاى عمده كه در نواحى مجاور هست و نويسندگان سابق از آنها عبور يا نامشان را ذكر كرده‌اند ترتيب داده‌ام . در سرزمينى عارى از خط آهن يا كتابچهء راهنماى رسمى ، مسافر تازه‌وارد اگر بخواهد از كوره‌راهى بگذرد احتمال قوى هست كه به اين نكته التفاتى ننمايد كه آيا فرد ديگرى سابقا از خط سير او گذشته است و يا آنكه وى در زمين بكرى سفر مىكند ، در صورت اول من براى او وسيلهء مقايسه‌اى فراهم و در شق ثانى او را با مسئوليت‌هاى كار اكتشاف آشنا مىسازم . بدوا اميدوار بودم كه شرح و فهرستى راجع به « جغرافيا و سفر در ايران » به جلد دوم ضميمه كنم ، اما رشتهء فصول كتاب به اندازه‌اى دراز شده است كه بايد مجلد جداگانه‌اى براى انجام يافتن اين منظور اختصاص بدهم . در عوض هنگام بحث راجع به هريك از محلات يا موضوعات ، فهرست نسبتا كاملى كه حاصل مطالعاتم بوده است از تأليفات مربوط در زبان‌هاى اروپائى ضميمه كرده‌ام و جدول‌ها و شجرهء انساب و فهرست‌هائى نيز كه هيچ‌وقت سابقا انتشار نيافته است در متن كتاب آورده‌ام . راجع به نظريات سياسى مندرج در اين اثر مايلم هرگونه مسئوليت را برعهدهء خود بگيرم . اين نظريات از منبع ديگرى اتخاذ نشده است و احتمال قوى در اين است كه سفارت بريتانيا در تهران با مجموع آن موافق نباشد . بعلاوه اين نظرها از ناحيهء هيچ‌يك از دوستانم كه در اين فصل از زحمات ايشان سپاسگزارى مىكنم گرفته نشده است و اگر نظرياتم در نزد دوستداران ايران خوش‌آيند ننمايد بىشك و گمان ناشى از هيچگونه احساس غيردوستانه نسبت به آن ملت و سرزمين نيست كه حفظ منافع حقيقى آن منظور من است و همچنين با اين اعتقاد صميمانه اظهار شده‌اند كه عين صواب‌اند . معيار حقيقت‌گوئى درباره مسائل رسمى تابع عقايد مختلف است ولى دست‌كم اجازه بفرمائيد كه من از زمرهء كسانى باشم كه از دروغ - هاى سياسى بيزارند و سرانجام اجازه بدهيد كه اين نكته را هم اضافه كنم كه كليهء مطالب اين دو مجلد غير از فصل راجع به تخت جمشيد در زير چاپ بود كه من