جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
256
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
يا يازده فرسنگ در درياى مازندران پيش رفته است و گوزن و خرس و بز وحشى و انواع ديگر جانور دارد سنگر گزيدند ، ولى ايرانيان بدون درنگ بر ايشان تاخته خواه به علت دلاورى بيشتر و يا بخت و اقبال مساعدتر از آنچه در قرن حاضر اعقاب ايشان دارند توانستند اين مهاجمان بيگانه را بيرون كنند و آن عده به آشوراده عقبنشينى كردند و مدتى در آنجا ماندند . پطر كبير - اين تنها موردى نبود كه پيشتازان روس وارد ميدان كارزار شدند و مسافت كافى براى تصرف استراباد پيش آمدند . پنجاه سال بعد در 3 - 1722 پطر كبير كه هوش سرشارى در انتخاب و تصرف مواضع متناسب سوق - الجيشى و عزمى راسخ به ايجاد يك قلمرو روس در آسياى مركزى در سر داشت وضع آشفتهء ايران را كه به علت هجوم افغانها در سال 1722 ميلادى پديد آمده بود و شرارت و راهزنى عدهاى از اتباع خود را در شهرهاى مرزى ايران بهانه قرار داد و سعى كرد كه از راه شمال خاك ايران را اشغال كند . ليكن اين نقشهء او هيچگاه كامل و تمام مجرى نشد هرچند كه قشون روس به فرماندهى خود او در سال 1722 تا دربند پيشروى كردند ، ولى سال بعد تصرف گيلان و تسخير بادكوبه يك سال پس از آن باعث شد كه پادشاه جوان شاه طهماسب دوم كه تلاش مىنمود جلو مهاجمان افغانى را سد كند بر طبق عهدنامهاى بادكوبه و دربند را با حوالى آنها و همچنين تمام ايالات استراباد و مازندران و گيلان را به روسها تسليم كرد و در مقابل اين تقديمى گرانبها كه شاه جوان براستى در وضع و مقامى نبود كه قادر به چنان كارى باشد - قرار شد لشگر روس افغانها را از ايران بيرون كنند « 1 » روسها گيلان را چندى اشغال كردند ، ولى بقدرى در جاهاى ديگر سرگرم و گرفتار شدند كه دربارهء استراباد اقدامى ننمودند و آنجا يك بار ديگر از دستشان خارج شد . آغا محمد خان - شصت سال بعد روسها تلاش خود را تجديد كردند .
--> ( 1 ) - تاريخ امضاى اين معاهده 3 سپتامبر 1723 و مواد آن در كتاب هانواى بنام شرح تجارت انگلستان در درياى خزر جلد سوم درج گرديده و براى شرح تفصيلى اشغال روسها رجوع شود به فصل ديگر همان كتاب .